Sa là ai? Giải mã Sa-đu-sê và Pha-ri-si trong Kinh Thánh Mũi Né SummerLand

Trang Chủ / Thông Tin Người Nổi Tiếng / Sa là ai? Giải mã Sa-đu-sê và Pha-ri-si trong Kinh Thánh

Bạn có bao giờ tự hỏi sa là ai trong bối cảnh lịch sử và tôn giáo cổ đại? Mặc dù từ khóa “Sa” có thể gợi nhiều ý nghĩa, trong lịch sử Do Thái giáo cổ đại, cụm từ này thường được nhắc đến khi nói về “Sa-đu-sê” – một trong hai giáo phái Do Thái có ảnh hưởng lớn bên cạnh người Pha-ri-si. Hai nhóm này đóng vai trò then chốt trong đời sống xã hội, chính trị và tôn giáo của người Do Thái vào thời Chúa Giê-xu, với những giáo lý, quan điểm chính trị và ảnh hưởng xã hội đối lập nhưng cũng có lúc hợp nhất. Bài viết này sẽ đi sâu khám phá về họ, giúp bạn có cái nhìn toàn diện và chuyên sâu.

Nội Dung Bài Viết

Toggle

Có thể bạn quan tâm: Ricardo Milos Là Ai: Giải Mã Hiện Tượng Meme Toàn Cầu

Tổng quan về Sa-đu-sê và Pha-ri-si: Hai trụ cột của Do Thái giáo cổ đại

Trong bức tranh phức tạp của xã hội Do Thái cổ đại dưới sự đô hộ của La Mã, người Sa-đu-sê và người Pha-ri-si nổi lên như hai giáo phái có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất. Họ không chỉ là những nhóm tôn giáo mà còn là các thế lực chính trị và xã hội định hình niềm tin và cuộc sống hàng ngày của dân tộc Y-sơ-ra-ên. Tuy có nhiều điểm chung về nguồn gốc Do Thái và Kinh Thánh, nhưng hệ tư tưởng, vai trò xã hội và quan điểm chính trị của họ lại khác biệt rõ rệt, dẫn đến những xung đột nội bộ dai dẳng và những cuộc đối đầu nổi tiếng với Chúa Giê-xu được ghi lại trong các sách Phúc Âm. Việc hiểu rõ về hai giáo phái này là chìa khóa để nắm bắt sâu sắc hơn bối cảnh lịch sử và tôn giáo thời Tân Ước.

Có thể bạn quan tâm: R10 Là Ai: Giải Mã Huyền Thoại Bóng Đá Brazil Và Di Sản Anh Để Lại

Người Sa-đu-sê: Tầng lớp quý tộc và quyền lực chính trị

Nguồn gốc và vị thế xã hội của Sa-đu-sê

Người Sa-đu-sê là một giáo phái Do Thái xuất hiện vào khoảng thế kỷ thứ 2 trước Công Nguyên và tồn tại cho đến khi Đền Thờ Giê-ru-sa-lem bị phá hủy vào năm 70 sau Công Nguyên. Tên gọi “Sa-đu-sê” được cho là bắt nguồn từ Xa-đốc, thầy tế lễ thượng phẩm dưới thời Vua Đa-vít và Sa-lô-môn, ngụ ý về mối liên hệ chặt chẽ của họ với hàng giáo phẩm cao cấp.

<>Xem Thêm Bài Viết:<>

Khác với hình ảnh của một giáo phái chỉ chú trọng tôn giáo thuần túy, người Sa-đu-sê đại diện cho tầng lớp quý tộc, giàu có và quyền lực trong xã hội Do Thái. Họ là những người sở hữu đất đai, thương gia giàu có và thường xuyên giữ các chức vụ quan trọng trong chính quyền, đặc biệt là trong Hội đồng tôn giáo (Sanhedrin) – cơ quan cai trị cao nhất của người Do Thái. Thậm chí, nhiều vị trí thầy tế lễ cả và thầy tế lễ thượng phẩm đều nằm trong tay họ. Sự giàu có và địa vị đã củng cố vị thế của họ, khiến họ trở thành một thế lực không thể xem thường. Tuy nhiên, chính vì sự ưu tú về mặt kinh tế và chính trị này, Sa-đu-sê thường bị những người dân bình thường xa lánh và không mấy kính trọng. Họ có vẻ quan tâm đến việc duy trì trật tự xã hội và lợi ích cá nhân hơn là đời sống tinh thần của đại chúng.

Quan điểm chính trị và mối quan hệ với La Mã

Một trong những đặc điểm nổi bật nhất của người Sa-đu-sê là xu hướng chính trị thực dụng và sự dễ dãi trong mối quan hệ với đế chế La Mã đang đô hộ. Với tư cách là tầng lớp lãnh đạo, họ hiểu rõ tầm quan trọng của việc duy trì hòa bình và ổn định để bảo toàn quyền lợi và địa vị của mình. Do đó, người Sa-đu-sê thường có thái độ hợp tác, thậm chí là thỏa hiệp với chính quyền La Mã. Họ sẵn sàng chấp nhận các quyết định của La Mã để tránh xung đột và duy trì sự yên bình, đảm bảo các đặc quyền về kinh tế và xã hội mà họ đang được hưởng. Chính sách này giúp họ giữ vững quyền lực nhưng đồng thời cũng khiến họ mất đi sự ủng hộ của phần lớn dân chúng, những người khao khát độc lập và ghét bỏ sự đô hộ của ngoại bang.

Giáo lý và tín ngưỡng của người Sa-đu-sê

Về mặt tôn giáo, người Sa-đu-sê có những quan điểm khác biệt sâu sắc so với người Pha-ri-si và thậm chí là các giáo phái Do Thái khác. Họ được coi là bảo thủ trong việc giải thích Kinh Thánh, đặc biệt là chỉ chấp nhận duy nhất Ngũ Kinh của Môi-se (Sáng thế ký, Xuất Ê-díp-tô Ký, Lê-vi Ký, Dân số Ký, Phục truyền Luật lệ Ký) là có thẩm quyền thiêng liêng. Họ bác bỏ các truyền thống truyền khẩu và giải thích Kinh Thánh phát triển qua nhiều thế kỷ mà người Pha-ri-si rất coi trọng.

Tuy nhiên, sự bảo thủ này lại không đồng nghĩa với việc họ tuân thủ toàn bộ giáo lý. Người Sa-đu-sê có những niềm tin trái ngược hẳn với giáo lý Kinh Thánh và những giáo phái khác:

Không tin vào sự phục sinh: Đây là điểm khác biệt cốt lõi nhất. Họ bác bỏ hoàn toàn khái niệm về sự sống lại từ cõi chết (Ma-thi-ơ 22:23; Mác 12:18-27; Công vụ 23:8). Đối với họ, khi chết, linh hồn cũng chấm dứt tồn tại, và không có đời sau, không có hình phạt hay phần thưởng nào sau khi chết.
Bác bỏ thế giới tâm linh: Họ không tin vào sự tồn tại của thiên sứ, ma quỷ hay bất kỳ thực thể siêu nhiên nào khác (Công vụ 23:8). Mọi sự kiện đều được giải thích một cách duy lý và trần tục.
Tự mãn và phủ nhận ảnh hưởng của Chúa: Người Sa-đu-sê tin rằng con người hoàn toàn tự chủ và chịu trách nhiệm cho số phận của mình, từ chối sự can thiệp của Chúa vào đời sống hàng ngày. Quan điểm này thể hiện sự tự mãn và đặt lý trí con người lên trên quyền năng thiêng liêng.

Những giáo lý này khiến họ có một cái nhìn rất khác về thế giới và mối quan hệ với Chúa, đặc biệt là khi so sánh với người Pha-ri-si.

Sa-đu-sê và cuộc đời Chúa Giê-xu

Ban đầu, người Sa-đu-sê ít quan tâm đến Chúa Giê-xu, bởi vì những giáo lý và phép lạ của Ngài không đe dọa trực tiếp đến quyền lực chính trị và tôn giáo của họ. Tuy nhiên, khi tầm ảnh hưởng của Chúa Giê-xu ngày càng lớn, thu hút đông đảo quần chúng và làm dấy lên những làn sóng thay đổi, người Sa-đu-sê bắt đầu lo ngại. Họ sợ rằng sự nổi tiếng của Chúa Giê-xu có thể gây chú ý không mong muốn từ chính quyền La Mã, dẫn đến việc mất đi đặc quyền và thậm chí là bị La Mã can thiệp mạnh mẽ hơn vào công việc nội bộ của người Do Thái.

Chính vì lý do chính trị này, người Sa-đu-sê, vốn đối địch với người Pha-ri-si trong nhiều vấn đề, đã bất ngờ hợp tác với họ để chống lại Chúa Giê-xu. Họ thống nhất tìm cách bắt bớ và đẩy Chúa Giê-xu vào con đường chết, như được ghi lại trong Giăng 11:48-50, Mác 14:53 và 15:1. Sau khi Chúa Giê-xu thăng thiên, người Sa-đu-sê cũng là những người đầu tiên bắt bớ các sứ đồ, thể hiện sự lo sợ của họ trước sự lan rộng của đạo Cơ Đốc non trẻ (Công vụ 4:1; Công vụ 5:17). Theo nhà sử học Josephus, người Sa-đu-sê cũng có liên can đến cái chết của Gia-cơ, em trai của Chúa Giê-xu (Công vụ 12:1-2).

Sự kết thúc của giáo phái Sa-đu-sê

Sự tồn tại của giáo phái Sa-đu-sê gắn liền mật thiết với cấu trúc chính trị và tôn giáo của Y-sơ-ra-ên. Khi thành Giê-ru-sa-lem và Đền Thờ bị quân La Mã phá hủy vào năm 70 sau Công Nguyên, nền tảng quyền lực của họ đã sụp đổ hoàn toàn. Chức danh thầy tế lễ, Hội đồng tôn giáo và mối quan hệ chính trị với La Mã – tất cả đều không còn nữa. Vì vậy, người Sa-đu-sê không còn lý do để tồn tại như một giáo phái và nhanh chóng biến mất khỏi lịch sử. Sự kết thúc của họ đánh dấu một chương quan trọng trong lịch sử Do Thái giáo, mở đường cho các giáo phái khác, đặc biệt là người Pha-ri-si, định hình lại tôn giáo này.

Sa Là Ai? Giải Mã Sa-đu-sê Và Pha-ri-si Trong Kinh Thánh

Có thể bạn quan tâm: Rola Misaki Là Ai: Khám Phá Cuộc Đời Và Sự Nghiệp ‘thiên Thần Jav’

Người Pha-ri-si: Những học giả của luật pháp và người của dân chúng

Nguồn gốc và vị thế xã hội của Pha-ri-si

Giáo phái Pha-ri-si cũng xuất hiện vào khoảng thế kỷ thứ 2 trước Công Nguyên, song song với người Sa-đu-sê, nhưng lại có một lộ trình phát triển và tầm ảnh hưởng rất khác biệt. Tên gọi “Pha-ri-si” có nghĩa là “những người biệt riêng ra”, phản ánh xu hướng của họ trong việc giữ gìn sự thuần khiết về tôn giáo và tuân thủ luật pháp một cách nghiêm ngặt.

Trái ngược với người Sa-đu-sê quyền quý, phần lớn người Pha-ri-si thuộc tầng lớp thương gia trung lưu, nghệ nhân và học giả. Chính vì vậy, họ có mối liên hệ gần gũi với dân chúng bình thường và được quần chúng yêu mến, kính trọng hơn nhiều. Họ không chỉ sống giữa cộng đồng mà còn tích cực truyền dạy luật pháp và giáo lý, trở thành những người dẫn dắt tinh thần cho đại đa số người Do Thái. Dù nắm giữ ít vị trí trong Hội đồng tôn giáo hơn người Sa-đu-sê, nhưng nhờ sự ủng hộ của dân chúng, người Pha-ri-si thường có tiếng nói và ảnh hưởng lớn trong việc định hình các quyết định của Hội đồng. Họ thường thành công trong việc thuyết phục những người Sa-đu-sê phải chấp nhận quan điểm của mình, cho thấy quyền lực thực sự của họ nằm ở sự tín nhiệm của dân chúng.

Giáo lý và tín ngưỡng của người Pha-ri-si

Người Pha-ri-si nổi bật với sự nhiệt thành trong việc tuân thủ luật pháp Môi-se và các truyền thống tôn giáo. Họ tin rằng cả Lời Chúa được viết ra (Kinh Cựu Ước) lẫn truyền thống truyền khẩu đều có cùng thẩm quyền thiêng liêng. Các truyền thống truyền khẩu này, theo họ, cũng bắt nguồn từ Môi-se và được truyền lại qua các thế hệ học giả. Qua nhiều thế kỷ, những truyền thống này đã được bổ sung và phát triển, hình thành một hệ thống luật lệ chi tiết bao trùm mọi khía cạnh của đời sống. Người Pha-ri-si cố gắng tuân thủ một cách nghiêm ngặt cả Kinh Cựu Ước và các truyền thống này, thường đến mức chi li và hình thức.

Tuy nhiên, việc đề cao truyền thống truyền khẩu ngang bằng với Lời Chúa đã bị Chúa Giê-xu kịch liệt chỉ trích, bởi điều này thường khiến họ bỏ qua những nguyên tắc quan trọng hơn của luật pháp (Ma-thi-ơ 15:1-9; Mác 7:1-23; Lu-ca 11:42). Mặc dù vậy, người Pha-ri-si vẫn trung thành với nhiều giáo lý cốt lõi khác của Kinh Thánh, đối lập hoàn toàn với người Sa-đu-sê:

Tin vào sự tể trị của Chúa và tự do ý chí: Họ tin rằng Chúa tể trị trên mọi sự, nhưng đồng thời, các quyết định cá nhân của con người cũng đóng vai trò quan trọng trong việc định hình cuộc sống.
Tin vào sự sống lại từ cõi chết: Người Pha-ri-si tin chắc vào sự sống lại của thân thể sau khi chết (Công vụ 23:6), một niềm tin mang lại hy vọng về đời sau cho nhiều người.
Tin vào đời sau với hình phạt và phần thưởng: Họ tin rằng có sự sống sau cái chết, nơi mỗi người sẽ nhận được hình phạt hoặc phần thưởng tùy theo hành động của mình.
Tin vào sự tồn tại của thế giới tâm linh: Họ thừa nhận sự tồn tại của thiên sứ và ma quỷ (Công vụ 23:8), cho thấy một cái nhìn toàn diện hơn về vũ trụ, bao gồm cả các thực thể siêu nhiên.

Những niềm tin này đã tạo nên một bức tường vững chắc giữa người Pha-ri-si và người Sa-đu-sê về mặt giáo lý.

Pha-ri-si và cuộc đời Chúa Giê-xu

Trong suốt chức vụ của mình, Chúa Giê-xu thường xuyên có những cuộc đối đầu với người Pha-ri-si. Ngài chỉ trích sự giả hình, thói đạo đức giả và việc họ quá chú trọng vào hình thức, nghi lễ mà quên đi ý nghĩa cốt lõi của luật pháp và tình yêu thương. Ngài lên án việc họ đặt truyền thống của con người lên trên Lời Chúa và biến tôn giáo thành gánh nặng thay vì nguồn an ủi. Những ví dụ về việc người Pha-ri-si chất vấn Chúa Giê-xu về việc không rửa tay trước khi ăn, về ngày Sa-bát, hay về việc đóng thuế cho Sê-sa được ghi lại rất nhiều trong Phúc Âm.

Mặc dù thường xuyên đối lập, người Pha-ri-si cũng đã cùng với người Sa-đu-sê dẹp bỏ những khác biệt để hợp sức trong việc xét xử và đóng đinh Chúa Giê-xu. Đây là một điểm thống nhất hiếm hoi giữa hai giáo phái đối nghịch, cho thấy mức độ đe dọa mà họ cảm nhận được từ giáo huấn của Chúa Giê-xu.

Di sản và sự tiếp nối của giáo phái Pha-ri-si

Sau sự kiện Đền Thờ Giê-ru-sa-lem bị phá hủy vào năm 70 sau Công Nguyên, trong khi người Sa-đu-sê hoàn toàn biến mất, người Pha-ri-si lại tiếp tục tồn tại và phát triển. Lý do là bởi họ không phụ thuộc vào cấu trúc chính trị hay chức thầy tế lễ của Đền Thờ. Thay vào đó, nền tảng của họ là luật pháp, giáo lý và sự ủng hộ của dân chúng, những điều có thể tiếp tục được thực hành và truyền dạy dù không có Đền Thờ.

Trên thực tế, người Pha-ri-si đã phản đối cuộc nổi loạn chống La Mã dẫn đến sự hủy diệt Giê-ru-sa-lem. Họ cũng là những người đầu tiên thiết lập hòa bình với La Mã sau thảm họa này. Quan trọng hơn, chính người Pha-ri-si đã chịu trách nhiệm trong việc biên soạn Mishnah – một tài liệu quan trọng chứa đựng các phương pháp và thực hành giải nghĩa Kinh Thánh của người Do Thái, bao gồm cả các đạo lý truyền khẩu. Mishnah đã trở thành nền tảng cho sự phát triển của Do Thái giáo Rabbinic, định hình tôn giáo này trong nhiều thế kỷ sau khi Đền Thờ không còn. Do đó, di sản của người Pha-ri-si vẫn còn hiện hữu mạnh mẽ trong Do Thái giáo ngày nay.

Những điểm tương đồng và khác biệt cốt lõi

Việc phân tích sâu về người Sa-đu-sê và Pha-ri-si cho thấy rõ những điểm chung và khác biệt quan trọng giữa hai giáo phái này, giúp làm sáng tỏ bối cảnh lịch sử-tôn giáo thời Chúa Giê-xu.

Tương đồng

Tầm ảnh hưởng lớn: Cả hai giáo phái đều là những thế lực chính trị và tôn giáo quan trọng trong xã hội Do Thái cổ đại.
Quan tâm đến luật pháp Môi-se: Dù cách giải thích và áp dụng khác nhau, cả hai đều coi trọng luật pháp mà Môi-se đã nhận từ Chúa.
Đối đầu với Chúa Giê-xu: Mặc dù với động cơ và lý do khác nhau, cả Sa-đu-sê và Pha-ri-si đều thống nhất trong việc chống đối và đóng góp vào cái chết của Chúa Giê-xu.
Là tầng lớp lãnh đạo Do Thái: Cả hai đều nắm giữ các vị trí trong Hội đồng tôn giáo, mặc dù Sa-đu-sê chiếm ưu thế về số lượng và chức sắc cao cấp hơn.

Khác biệt

Có thể bạn quan tâm: Robot Sophia Là Ai: Tiểu Sử, Công Nghệ Và Tầm Ảnh Hưởng Của Ai

Địa vị xã hội: Sa-đu-sê chủ yếu là quý tộc, giàu có, thầy tế lễ; Pha-ri-si phần lớn là thương gia trung lưu, học giả, được dân chúng ủng hộ.
Quan điểm chính trị: Sa-đu-sê thiên về thỏa hiệp với La Mã để duy trì quyền lực; Pha-ri-si chủ yếu quan tâm đến tôn giáo hơn chính trị, dù vẫn có ảnh hưởng gián tiếp.
Giáo lý về Kinh Thánh: Sa-đu-sê chỉ chấp nhận Ngũ Kinh của Môi-se là có thẩm quyền và bác bỏ truyền thống truyền khẩu; Pha-ri-si chấp nhận cả Kinh Cựu Ước và truyền thống truyền khẩu.
Niềm tin về đời sau: Sa-đu-sê bác bỏ sự phục sinh, đời sau, thiên sứ và ma quỷ; Pha-ri-si tin vào sự phục sinh, đời sau (với phần thưởng/hình phạt), và thế giới tâm linh.
Sự tồn tại sau năm 70 SCN: Sa-đu-sê biến mất sau khi Đền Thờ bị phá hủy; Pha-ri-si tiếp tục tồn tại và phát triển thành Do Thái giáo Rabbinic.

Những khác biệt này không chỉ định hình mối quan hệ giữa hai giáo phái mà còn làm rõ hơn thông điệp và lời răn dạy của Chúa Giê-xu khi Ngài đến thế gian.

Bài học rút ra từ Sa-đu-sê và Pha-ri-si

Mặc dù người Sa-đu-sê và Pha-ri-si là những nhân vật lịch sử xa xưa, những bài học mà chúng ta có thể rút ra từ họ vẫn còn nguyên giá trị. Chúa Giê-xu đã quở trách cả hai nhóm này vì những thiếu sót khác nhau của họ.

Từ người Sa-đu-sê, chúng ta học được sự nguy hiểm của việc đặt lợi ích chính trị và vật chất lên trên niềm tin tôn giáo, cũng như sự ngạo mạn khi từ chối những lẽ thật siêu nhiên của Kinh Thánh. Việc họ chỉ chấp nhận một phần Kinh Thánh và bác bỏ những giáo lý cốt lõi như sự phục sinh hay thế giới tâm linh là một lời cảnh tỉnh về tầm quan trọng của việc tin cậy hoàn toàn vào Lời Chúa.

Đối với người Pha-ri-si, bài học chính là về sự nguy hiểm của việc tôn sùng truyền thống và hình thức hơn là tấm lòng chân thật và ý nghĩa sâu sắc của luật pháp. Họ đã biến tôn giáo thành gánh nặng với những quy tắc chi li, đôi khi che khuất tình yêu thương, lòng trắc ẩn và sự công bình mà Chúa thực sự mong muốn. Việc tuân thủ luật lệ một cách mù quáng mà thiếu đi tinh thần của nó có thể dẫn đến sự giả hình và xa cách Chúa.

Câu hỏi thường gặp về Sa-đu-sê và Pha-ri-si

Sa-đu-sê và Pha-ri-si có phải là cùng một nhóm không?

Không, Sa-đu-sê và Pha-ri-si là hai giáo phái riêng biệt trong Do Thái giáo cổ đại, với những khác biệt đáng kể về giáo lý, địa vị xã hội và quan điểm chính trị. Mặc dù cả hai đều là những nhà lãnh đạo tôn giáo Do Thái, nhưng họ thường đối lập nhau về nhiều vấn đề.

Tại sao Chúa Giê-xu lại đối đầu với cả Sa-đu-sê và Pha-ri-si?

Chúa Giê-xu đối đầu với cả hai nhóm vì những lý do khác nhau. Ngài chỉ trích người Pha-ri-si vì sự giả hình, sự chú trọng thái quá vào truyền thống và hình thức bên ngoài mà bỏ qua bản chất của luật pháp. Ngài phê phán người Sa-đu-sê vì sự yếm thế, bác bỏ các lẽ thật quan trọng của Kinh Thánh như sự phục sinh, và vì sự quan tâm chính trị hơn là tôn giáo.

Vai trò của họ trong Hội đồng tôn giáo là gì?

Cả Sa-đu-sê và Pha-ri-si đều có thành viên trong Hội đồng tôn giáo (Sanhedrin), cơ quan cai trị cao nhất của người Do Thái. Người Sa-đu-sê thường chiếm đa số và giữ các vị trí chủ chốt như thầy tế lễ thượng phẩm, trong khi người Pha-ri-si có ít thành viên hơn nhưng lại có ảnh hưởng lớn đến các quyết định nhờ sự ủng hộ của dân chúng.

Điều gì đã xảy ra với Sa-đu-sê và Pha-ri-si sau thời Chúa Giê-xu?

Người Sa-đu-sê đã biến mất sau khi Đền Thờ Giê-ru-sa-lem bị phá hủy vào năm 70 sau Công Nguyên, vì quyền lực và sự tồn tại của họ gắn liền với Đền Thờ. Ngược lại, người Pha-ri-si vẫn tiếp tục tồn tại, phát triển và đóng vai trò trung tâm trong việc hình thành Do Thái giáo Rabbinic sau này.

Làm thế nào để phân biệt Sa-đu-sê và Pha-ri-si một cách dễ hiểu?

Bạn có thể hình dung:

Sa-đu-sê: Giàu có, quyền lực chính trị (giống chính trị gia), không tin vào phép lạ hay đời sau, chỉ chấp nhận 5 sách đầu Kinh Thánh.
Pha-ri-si: Học giả, được dân chúng yêu mến, tin vào phép lạ và đời sau, chấp nhận toàn bộ Cựu Ước và truyền thống truyền khẩu.

Kết luận

sky88, loto188

Bài viết đã giúp chúng ta hiểu rõ sa là ai trong bối cảnh lịch sử và tôn giáo thời Tân Ước, tập trung vào hai giáo phái quan trọng: Sa-đu-sê và Pha-ri-si. Từ nguồn gốc, địa vị xã hội, quan điểm chính trị đến giáo lý và số phận của mỗi nhóm, chúng ta đã thấy được bức tranh đa chiều về hai thế lực này. Dù có những khác biệt sâu sắc, cả hai đều là những nhân tố không thể thiếu trong việc định hình xã hội và tôn giáo Do Thái, đồng thời tạo nên bối cảnh cho chức vụ của Chúa Giê-xu. Sự đối lập và cả sự hợp tác của họ trong lịch sử là những minh chứng sống động cho sự phức tạp của niềm tin và quyền lực con người. Tìm hiểu thêm các thông tin thú vị và chuyên sâu về lịch sử, văn hóa và con người tại Summerland.