Mạc Đĩnh Chi là ai? Tiểu sử, sự nghiệp và giai thoại Trạng nguyên Lưỡng quốc Mũi Né SummerLand

Trang Chủ / Thông Tin Người Nổi Tiếng / Mạc Đĩnh Chi là ai? Tiểu sử, sự nghiệp và giai thoại Trạng nguyên Lưỡng quốc

Tóm tắt nhanh về Mạc Đĩnh Chi

Mạc Đĩnh Chi, tự Tiết Phu, là một trong những danh sĩ kiệt xuất của triều đại nhà Trần, nổi tiếng với tài năng văn chương, ngoại giao và trí tuệ uyên bác. Ông đỗ Trạng nguyên năm 1304 dưới thời vua Trần Anh Tông, sau đó giữ nhiều chức vụ quan trọng và được vua tin cậy cử đi sứ nhà Nguyên. Các giai thoại về chuyến đi sứ của ông tại Trung Hoa, nơi ông dùng tài trí để đối đáp, giữ gìn thể diện quốc gia, đã trở thành những bài học lịch sử đầy ý nghĩa.

Nội Dung Bài Viết

Toggle

Giới thiệu về Mạc Đĩnh Chi

Có thể bạn quan tâm: Donald Trump Là Ai: Tiểu Sử, Sự Nghiệp Và Những Nguyên Tắc Đầu Tư Bất Động Sản

Mạc Đĩnh Chi (khoảng 1280 – 1350?) là một nhân vật lịch sử lừng lẫy, một vị Trạng nguyên tài hoa đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử Việt Nam. Xuất thân từ vùng đất Hải Dương, ông không chỉ là một văn thần xuất sắc mà còn là một nhà ngoại giao tài ba, người đã dùng trí tuệ và tài ứng đối của mình để làm rạng danh đất nước trên trường quốc tế. Bài viết này sẽ đi sâu vào tiểu sử, sự nghiệp và những giai thoại kinh điển xoay quanh cuộc đời của Mạc Đĩnh Chi, mang đến cái nhìn toàn diện về một bậc danh sĩ.

Tiểu sử Mạc Đĩnh Chi

Mạc Đĩnh Chi, tên tự là Tiết Phu, sinh ra vào khoảng năm 1280 tại châu Giang Nam, huyện Bình Hà. Sau này, gia đình ông chuyển đến sinh sống tại làng Lũng Động, xã Nam Tân, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương. Xuất thân từ một gia đình không quá hiển hách, nhưng với trí thông minh vượt trội và nỗ lực không ngừng, Mạc Đĩnh Chi đã gặt hái được thành công vang dội trong sự nghiệp học vấn.

<>Xem Thêm Bài Viết:<>

Năm 1304, dưới triều đại nhà Trần, vua Trần Anh Tông mở khoa thi Giáp Thìn. Mạc Đĩnh Chi đã xuất sắc đỗ đầu kỳ thi, trở thành Trạng nguyên. Tuy nhiên, ban đầu, vua Trần Anh Tông có phần không hài lòng về ngoại hình của ông, cho rằng ông nhỏ bé và có phần xấu xí, nên chỉ định ông giữ việc coi sóc thư khố. Để thể hiện tài năng và trí tuệ của mình, Mạc Đĩnh Chi đã dâng lên vua bài “Ngọc Tỉnh Liên Phú”. Bài phú này, lấy cảm hứng từ các tác phẩm kinh điển, ngụ ý ví mình như loài hoa sen thanh cao, quý hiếm ẩn mình trong giếng ngọc. Bài phú đã gây ấn tượng mạnh mẽ với vua Trần Anh Tông, khiến nhà vua nhận ra tài năng thực sự của ông và trọng dụng.

Từ đó, Mạc Đĩnh Chi dần thăng tiến, được bổ nhiệm tới chức Tả Bộc Xạ, một vị trí tương đương với Thượng thư trong triều đình. Sự nghiệp của ông không chỉ dừng lại ở việc quản lý triều chính mà còn vươn xa ra lĩnh vực ngoại giao. Ông được vua Trần Anh Tông tin cậy giao phó trọng trách dẫn đầu sứ bộ sang nhà Nguyên.

Sự nghiệp và dấu ấn tại triều đình

Mạc Đĩnh Chi phục vụ dưới ba đời vua nhà Trần, bao gồm Trần Anh Tông (1293–1314), Trần Minh Tông (1314–1329), và Trần Nghệ Tông (1329–1394). Trong suốt thời gian tại vị, ông luôn thể hiện là một vị quan thanh liêm, chính trực, tài năng và tận tâm vì nước.

Không chỉ là một văn thần xuất sắc, Mạc Đĩnh Chi còn chứng tỏ mình là một nhà ngoại giao tài ba. Các chuyến đi sứ sang nhà Nguyên của ông không chỉ là dịp để trao đổi bang giao mà còn là nơi ông thể hiện bản lĩnh trí tuệ Việt Nam. Ông đã khéo léo dùng tài ứng đối, biện luận vững vàng để bảo vệ uy tín, thể diện và lợi ích quốc gia trước triều đình hùng mạnh phương Bắc. Chính tài năng này đã khiến vua quan nhà Nguyên phải khâm phục, đặc biệt là vua Nguyên Vũ Tông, người đã phong cho ông tước hiệu “Lưỡng Quốc Trạng Nguyên” (Trạng nguyên của hai nước), một minh chứng rõ ràng cho sự tôn trọng mà ông nhận được.

Ông được ghi nhận là người đã có công lớn trong việc gìn giữ hòa bình và phát triển mối quan hệ giữa Đại Việt và nhà Nguyên trong giai đoạn lịch sử đầy biến động.

Giai thoại đi sứ nhà Nguyên – Bằng chứng của trí tuệ và tài ứng đối

Chuyến đi sứ nhà Nguyên của Mạc Đĩnh Chi đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều giai thoại văn học, minh chứng sống động cho tài năng vượt trội của ông.

Cậu Bé Bán Củi Nghèo Khó Trở Thành "lưỡng Quốc Trạng Nguyên" - Ảnh 1. — Cậu Bé Bán Củi Nghèo Khó Trở Thành "lưỡng Quốc Trạng Nguyên" – Ảnh 1.

Có thể bạn quan tâm: Ngọc Trinh Là Ai? Tiểu Sử Và Vụ Việc Gây Rối Trật Tự Công Cộng

Qua ải

Một trong những giai thoại nổi tiếng nhất diễn ra khi sứ bộ của Mạc Đĩnh Chi đến cửa ải biên giới Việt-Trung vào buổi tối. Quân Nguyên canh gác không mở cửa, yêu cầu họ chờ đến sáng. Viên quan phụ trách ải, nghe danh tiếng của Mạc Đĩnh Chi, đã thách thức ông bằng một câu đối Hán tự cực khó, với nội dung:

過關遲關官閉閼過客過關
(Nghĩa là: “Tới cửa ải chậm trễ, cửa ải đóng, người coi ải đóng cửa không cho khách qua”).

Câu đối này có sự lặp lại đến 4 chữ “quan” và 3 chữ “quá”, gây khó khăn trong việc đối đáp. Tuy nhiên, Mạc Đĩnh Chi đã nhanh trí đưa ra vế đối xuất sắc:

先對易對對難請先生先對
(Nghĩa là: “Ra câu đối dễ, đáp lại khó, xin mời ngài đối trước”).

Vế đối của ông không chỉ đối được âm Hán Việt mà còn thể hiện sự khéo léo và thông minh, khiến quan coi ải phải bái phục và mở cửa cho sứ bộ đi qua ngay trong đêm. Tuy nhiên, Giáo sư Lê Văn Đặng có đưa ra ý kiến rằng vế đối này chỉ đối được âm Hán Việt chứ không đối được chữ và ý nghĩa ở chữ thứ 5 của hai vế là khác nhau.

Giải oan

Trên đường đến Yên Kinh (thủ đô nhà Nguyên), sứ bộ dừng chân nghỉ ngơi tại một quán nước. Tại đây, Mạc Đĩnh Chi nhìn thấy trên thành giếng có khắc dòng chữ:

銀缾腱上鼻
“Ngân bình, kiên thượng tị.”
(Nghĩa là: “Bình bạc, mũi trên vai.” – ám chỉ vòi ấm nước).

Bà chủ quán kể lại câu chuyện về một anh học trò đã vì không đối được câu này mà phải nhảy giếng tự tử. Dòng chữ trên thành giếng được cho là lời thách đố của cô gái bán nước xinh đẹp và thông minh, mà chưa ai đối được. Mạc Đĩnh Chi đã ngay lập tức giải oan cho hồn người thư sinh bằng vế đối:

金鎖腹中鬚
“Kim tỏa, phúc trung tu.”
(Nghĩa là: “Khóa vàng, râu trong bụng.” – ám chỉ tua khóa ở ruột khóa).

Vế đối này đã làm mọi người thán phục, và câu chuyện này được xem là minh chứng cho khả năng ứng biến và sự thông tuệ của Mạc Đĩnh Chi.

Tại Yên Kinh (Thủ đô Nhà Nguyên)

Tại kinh đô nhà Nguyên, tài năng của Mạc Đĩnh Chi tiếp tục được thử thách và thể hiện.

Vượt hố: Để hạ nhục sứ thần Đại Việt, quan lại nhà Nguyên đã đào một cái hố lớn ngụy trang trên đường vào thành. Khi Mạc Đĩnh Chi rơi xuống hố, họ thách ông đối đáp. Quan Nguyên đọc câu đối:

杆木横渠陸假相如私道
“Can Mộc Hoành Cừ Lục Giả Tự Đạo.”
(Nghĩa là: “Gỗ thẳng, cầu ngang, đường đi ngỡ là đất phẳng”). Câu này dùng tên các nhân vật lịch sử Trung Hoa.

Mạc Đĩnh Chi đã đối lại bằng cách chỉ vào một cái đình bên kia sông:

大庭安石望之染略天台
“Đại Đình An Thạch Vọng Chi Nghiễm Lược Thiên Thai.”
(Nghĩa là: “Đình to, đá vững, nhác trông như thể núi Thiên Thai”). Câu này cũng dùng tên người và gợi lên sự khoáng đạt.

Mạc Đĩnh Chi Là Ai

Có thể bạn quan tâm: Văn Mai Hương Là Ai? Tiểu Sử, Sự Nghiệp Và Đời Tư Chi Tiết

Với câu trả lời xuất sắc, Mạc Đĩnh Chi đã được quân Nguyên đỡ lên khỏi hố theo lời hứa.
Đối đáp trên đường phố: Khi cưỡi lừa đi trên đường phố Yên Kinh, Mạc Đĩnh Chi gặp một võ quan cưỡi ngựa. Hai bên không nhường nhau, võ quan thách ông đối đáp bằng câu:

日火雲煙白旦燒殘玉兔
“Nhật hỏa vân yên, bạch đán thiêu tàn ngọc thỏ.”
(Nghĩa là: “Mặt trời như quả cầu lửa, mây như khói, lúc bình minh thiêu đốt con trăng”).

Mạc Đĩnh Chi đối lại:

月宮星磾黃昏射洛金烏
“Nguyệt cung Tinh đạn, hoàng hôn xạ lạc kim ô.”
(Nghĩa là: “Vầng trăng là cánh cung, sao là đạn, buổi hoàng hôn bắn rớt mặt trời”).

Cả hai câu đối đều miêu tả sự vận động của vũ trụ và mang ý nghĩa về sự thay đổi của các triều đại. Võ quan nhà Nguyên phải bái phục và mở đường cho sứ bộ đi qua.
Phủ Thừa tướng: Khi vào phủ Thừa tướng, Mạc Đĩnh Chi nhìn thấy bức trướng thêu chim sẻ đậu trên cành trúc. Tưởng là chim thật, ông định chụp bắt. Khi bị nhắc nhở, ông đã xé rách bức trướng và giải thích rằng ông muốn loại bỏ “tiểu nhân” (chim sẻ) đang đè nén “quân tử” (trúc), thể hiện sự bất bình với việc “tiểu nhân lộng quyền”.

Sau đó, Thừa tướng muốn thử tài Mạc Đĩnh Chi bằng một câu đố về chiếc chén: “Cây kỷ là gỗ, cái chén không phải là gỗ, tại sao lại lấy gỗ làm chén?”. Mạc Đĩnh Chi phản biện bằng câu hỏi về việc thầy tăng thờ Phật, khiến Thừa tướng bối rối.

Cuối cùng, khi vào nhà, Thừa tướng ra câu đối chơi chữ đầy ý đồ chính trị:

安去女已豕為家
“An khử nữ dĩ thỉ vi gia.”
(Nghĩa là: “Chữ An bỏ chữ Nữ thêm chữ Thỉ thành chữ Gia” – ám chỉ nhà Nguyên nên xóa bỏ nước An Nam).

Mạc Đĩnh Chi đáp lại sắc bén:

囚出人立王成囯
“Tù xuất nhân, lập vương thành quốc.”
(Nghĩa là: “Chữ Tù bỏ chữ Nhân thêm chữ Vương thành chữ Quốc” – khẳng định ý chí độc lập của dân tộc).
Bài điếu văn đặc biệt: Trước khi về nước, Mạc Đĩnh Chi được yêu cầu viết điếu văn cho trưởng công chúa quá cố. Thay vì một bài văn dài, ông chỉ viết một chữ “Nhất” to tướng. Khi đọc, ông đã diễn giải thành một bài điếu văn đầy xúc động, miêu tả bà công chúa đẹp đẽ như mây, tuyết, hoa, trăng nhưng nay đã tan biến, thể hiện sự tiếc thương nhưng cũng chấp nhận quy luật tạo hóa.
Câu hỏi của Vua Nguyên: Vua Nguyên Vũ Tông hỏi Mạc Đĩnh Chi mỗi ngày có bao nhiêu người qua lại trên đường cái quan. Ông trả lời “Hai người”, vì mọi người qua lại đều vì “danh” hoặc vì “lợi”. Vua Nguyên tiếp tục đưa ra câu đố hóc búa về việc phải cứu ai trong ba người (vua, thầy học, cha) khi thuyền đắm. Mạc Đĩnh Chi đã trả lời rằng ông sẽ cứu người gặp trước tiên, bất kể là ai. Câu trả lời này đã khiến Vua Nguyên vô cùng thán phục và phong cho ông danh hiệu “Lưỡng Quốc Trạng Nguyên”.

Di sản và đóng góp

Mạc Đĩnh Chi không chỉ được nhớ đến như một Trạng nguyên tài ba mà còn là biểu tượng của trí tuệ, lòng yêu nước và tài ngoại giao của dân tộc Việt Nam. Những giai thoại về ông là minh chứng sống động cho tinh thần hiếu học và khả năng ứng biến trước mọi thử thách. Di sản của ông tiếp tục được gìn giữ và lan truyền, truyền cảm hứng cho các thế hệ sau về tầm quan trọng của tri thức và lòng tự tôn dân tộc.

Tham khảo

Sách “Bách khoa Toàn Thư.”
“282 Câu đối” – Nam Anh (Nxb Tổng hợp Saigon 09/02/2007).
“Các ông Trạng ở Việt Nam” – Vũ Ngọc Khánh.
Bài “Ngọc Tỉnh Liên Phú” – Bài Khảo luận của Giáo sư Lê Văn Đặng (Tháng 8 năm 2007).
Các góp ý và phối kiểm phần chữ Hán từ Giáo sư Lê Văn Đặng (Cựu Giáo sư Trung Học Petrus ký – Trước 1975).

Trần Văn Giang
Cựu Học sinh MĐC Khóa 1968

sky88, loto188

Summerland