Friedrich Nietzsche là ai? Đó là câu hỏi mở đầu cho hành trình khám phá về một trong những nhà tư tưởng có ảnh hưởng sâu rộng và gây tranh cãi nhất lịch sử triết học phương Tây. Sinh ra tại Rôcken, Phổ, vào năm 1844, Nietzsche đã dành trọn cuộc đời mình để thách thức những giá trị đạo đức, tôn giáo và văn hóa đã ăn sâu vào xã hội. Các khái niệm như “Ý chí Quyền lực”, “Siêu nhân” hay “Sự trở lại vĩnh viễn” của ông không chỉ làm rung chuyển nền tảng tư duy truyền thống mà còn mở ra những con đường mới cho triết học, văn học và nghệ thuật. Bài viết này của Summerland sẽ đưa bạn đọc đi sâu vào cuộc đời, sự nghiệp, và những tư tưởng cốt lõi của Nietzsche, giúp bạn hiểu rõ hơn về tầm vóc của nhà triết học này cũng như di sản mà ông để lại cho thế giới hiện đại.
Có thể bạn quan tâm: Faye Peraya Malisorn Là Ai? Tiểu Sử Và Sự Nghiệp Hoa Hậu Đa Tài
Friedrich Nietzsche là ai: Tổng quan về nhà triết học vĩ đại này
Friedrich Nietzsche là một nhà triết học, nhà phê bình văn hóa, nhà soạn nhạc, nhà thơ, và nhà ngữ văn học cổ điển người Đức. Ông được biết đến với những tác phẩm triết học độc đáo và mang tính cách mạng, đặt nền móng cho chủ nghĩa hiện sinh và hậu hiện đại. Trong suốt sự nghiệp của mình, Nietzsche đã phê phán sâu sắc các giá trị đạo đức truyền thống, đặc biệt là đạo đức Thiên Chúa giáo, đồng thời khám phá các khái niệm như chủ nghĩa hư vô, ý chí quyền lực, siêu nhân và sự trở lại vĩnh viễn. Dù cuộc đời cá nhân đầy gian truân với bệnh tật và sự cô lập, di sản tư tưởng của ông vẫn tiếp tục gây ảnh hưởng mạnh mẽ đến các lĩnh vực như triết học, văn học, tâm lý học, nghệ thuật và cả khoa học chính trị cho đến tận ngày nay, khuyến khích con người xem xét lại bản chất của sự tồn tại và giá trị đạo đức.
Có thể bạn quan tâm: Eve Là Ai? Giải Mã Nguồn Gốc Và Vai Trò Trong Parasite Eve
<>Xem Thêm Bài Viết:<>
Cuộc đời Friedrich Nietzsche: Từ thần học gia đến triết gia “khai tử” Chúa
Cuộc đời của Friedrich Nietzsche là một câu chuyện đầy bi kịch, từ sự mất mát sớm đến bệnh tật triền miên và cuối cùng là sự cô độc. Những trải nghiệm cá nhân này đã định hình sâu sắc tư tưởng triết học của ông, biến ông thành một trong những nhà tư tưởng vĩ đại và gây tranh cãi nhất trong lịch sử.
Tuổi thơ và những năm tháng đầu đời
Friedrich Wilhelm Nietzsche sinh ngày 15 tháng 10 năm 1844 tại Röcken, một ngôi làng nhỏ ở tỉnh Saxony của Phổ, gần Leipzig. Tên của ông được đặt theo vua Friedrich Wilhelm IV của Phổ, người mà cha ông, Carl Ludwig Nietzsche, một mục sư Lutheran, rất kính trọng. Gia đình Nietzsche có truyền thống theo đạo Tin lành sâu sắc, với nhiều thế hệ là mục sư. Tuy nhiên, bi kịch ập đến với gia đình khi Nietzsche còn rất nhỏ. Cha ông qua đời vào năm 1849 vì một căn bệnh về não khi Nietzsche mới 4 tuổi, và sau đó là em trai ông, Ludwig Joseph, qua đời vào năm 1850.
Những cái chết sớm này đã để lại một khoảng trống lớn trong cuộc đời Nietzsche và định hình môi trường trưởng thành của ông. Ông lớn lên trong một ngôi nhà toàn phụ nữ: mẹ ông, Franziska Oehler; em gái ông, Elisabeth Förster-Nietzsche; bà ngoại và hai người dì. Môi trường này đã ảnh hưởng đến ông theo nhiều cách, cung cấp sự chăm sóc nhưng cũng có thể hạn chế một số trải nghiệm xã hội. Mặc dù lớn lên trong một gia đình sùng đạo, chính những kinh nghiệm về mất mát và sự cô độc này đã gieo mầm cho những câu hỏi sâu sắc của ông về đức tin và ý nghĩa cuộc đời sau này.
Từ nhỏ, Nietzsche đã thể hiện trí thông minh vượt trội và khả năng học tập xuất sắc. Ông bắt đầu đi học tại một trường địa phương, và sau đó vào trường Domgymnasium tại Naumburg. Năm 1858, ông được nhận vào Schulpforta, một trường nội trú danh tiếng, nơi đã đào tạo nhiều nhân vật quan trọng của Đức. Tại Schulpforta, Nietzsche chuyên sâu về ngữ văn cổ điển – nghiên cứu ngôn ngữ và văn học Hy Lạp và La Mã cổ đại – một lĩnh vực sẽ trở thành nền tảng vững chắc cho sự nghiệp học thuật ban đầu của ông. Ông cũng bắt đầu phát triển niềm đam mê với âm nhạc và sáng tác một số tác phẩm.
Con đường học vấn và sự nghiệp ban đầu
Sau khi tốt nghiệp Schulpforta, Nietzsche theo học Đại học Bonn vào năm 1864, ban đầu là thần học và ngữ văn. Tuy nhiên, ông nhanh chóng từ bỏ thần học sau một học kỳ, nhận ra rằng niềm tin tôn giáo truyền thống không còn phù hợp với mình. Ông chuyển sang Đại học Leipzig vào năm 1865, tập trung hoàn toàn vào ngữ văn cổ điển dưới sự hướng dẫn của giáo sư Friedrich Ritschl, một trong những học giả hàng đầu trong lĩnh vực này. Tại Leipzig, Nietzsche nổi bật với sự sắc sảo và nghiên cứu chuyên sâu về các tác phẩm cổ điển, đặc biệt là triết học Hy Lạp tiền-Socrates.
Một sự kiện quan trọng trong thời gian này là việc Nietzsche khám phá ra tác phẩm “Thế giới như Ý chí và Biểu tượng” của Arthur Schopenhauer. Triết học bi quan của Schopenhauer về ý chí vũ trụ đã có ảnh hưởng sâu sắc đến Nietzsche, mặc dù sau này ông đã vượt qua và phê phán nhiều khía cạnh trong tư tưởng của Schopenhauer. Ngoài ra, tại Leipzig, Nietzsche cũng có cơ hội gặp gỡ và kết bạn với nhà soạn nhạc Richard Wagner, người mà ông vô cùng ngưỡng mộ và coi là biểu tượng của sự phục hưng văn hóa Đức. Mối quan hệ này ban đầu là nguồn cảm hứng lớn lao cho Nietzsche, đặc biệt là trong các tác phẩm đầu tay của ông.
Nhờ tài năng xuất chúng, Nietzsche đã đạt được một thành tựu phi thường vào năm 1869 khi mới 24 tuổi: ông được bổ nhiệm làm giáo sư ngữ văn cổ điển tại Đại học Basel, Thụy Sĩ, mà không cần hoàn thành bằng tiến sĩ hay chứng chỉ habilitation (tư cách giảng dạy đại học). Đây là một vị trí danh giá và chưa từng có tiền lệ đối với một học giả trẻ như vậy, thể hiện sự công nhận rộng rãi về năng lực của ông trong giới học thuật.
Trong những năm đầu giảng dạy tại Basel, Nietzsche vẫn duy trì mối quan hệ thân thiết với Wagner và vợ ông, Cosima. Ông thường xuyên đến thăm họ tại Tribschen và tham gia vào các cuộc thảo luận triết học và nghệ thuật sâu sắc. Chính trong giai đoạn này, Nietzsche đã cho ra đời tác phẩm lớn đầu tiên của mình, “Sự ra đời của Bi kịch từ Tinh thần Âm nhạc” (Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik) vào năm 1872. Trong cuốn sách này, ông phân tích nguồn gốc của bi kịch Hy Lạp thông qua sự đối lập giữa hai nguyên tắc thẩm mỹ: Dionysian (sự hỗn loạn, bản năng, cảm xúc) và Apollonian (sự trật tự, lý trí, hình thức). Tác phẩm này, mặc dù gây tranh cãi trong giới ngữ văn học vì cách tiếp cận không chính thống, đã đặt nền móng cho những tư tưởng triết học sau này của ông về văn hóa và giá trị.
Tuy nhiên, mối quan hệ giữa Nietzsche và Wagner dần rạn nứt. Nietzsche ngày càng thất vọng với chủ nghĩa dân tộc và chống Do Thái của Wagner, cũng như sự “suy đồi” mà ông cảm nhận được trong các tác phẩm sau này của Wagner. Sự đổ vỡ trong tình bạn này đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng, khiến Nietzsche tìm kiếm con đường triết học riêng của mình, thoát ly khỏi ảnh hưởng của thần tượng. Ông bắt đầu chuyển từ ngữ văn học sang triết học thuần túy, đặt ra những câu hỏi sâu sắc hơn về đạo đức, tôn giáo và sự tồn vong của văn hóa phương Tây.
Giai đoạn bệnh tật và sự cô lập
Cuộc sống của Nietzsche tại Basel, dù ban đầu đầy hứa hẹn, lại sớm bị phủ bóng bởi căn bệnh. Ông bắt đầu trải qua những triệu chứng nghiêm trọng của bệnh tật ngay từ khi còn trẻ, bao gồm đau đầu dữ dội, buồn nôn, thị lực suy giảm và chóng mặt. Các nhà sử học và y học hiện đại đã tranh luận rất nhiều về nguyên nhân chính xác của bệnh tình Nietzsche; một số giả thuyết bao gồm giang mai (một chẩn đoán phổ biến thời bấy giờ), u não, hoặc một dạng rối loạn thần kinh. Dù là gì, bệnh tật đã hành hạ Nietzsche một cách khủng khiếp, khiến ông không thể duy trì lịch trình giảng dạy và nghiên cứu bình thường.
Tình trạng sức khỏe ngày càng suy yếu đã buộc Nietzsche phải từ chức giáo sư tại Đại học Basel vào năm 1879, khi ông mới 34 tuổi. Quyết định này đã chấm dứt sự nghiệp học thuật chính thức của ông, nhưng đồng thời lại mở ra một giai đoạn sáng tạo triết học đỉnh cao. Trong thập kỷ tiếp theo, ông sống một cuộc đời du mục, tìm kiếm những nơi có khí hậu ôn hòa để làm giảm bớt bệnh tật. Ông thường xuyên di chuyển giữa các thị trấn nghỉ dưỡng ở Thụy Sĩ, Ý và Pháp, chẳng hạn như Sils Maria, Genoa, Nice, và Turin.
Sự cô lập trở thành một phần không thể tránh khỏi trong cuộc đời Nietzsche. Ông không có gia đình riêng và ít bạn bè thân thiết. Mối quan hệ với em gái Elisabeth, người sau này trở thành người quản lý di sản của ông, cũng rất phức tạp và thường xuyên căng thẳng. Trong những năm tháng cô đơn này, Nietzsche dồn hết tâm huyết vào việc viết lách, biến những nỗi đau thể xác và tinh thần thành nguồn cảm hứng triết học. Chính trong giai đoạn này, ông đã tạo ra những tác phẩm vĩ đại nhất của mình, bao gồm “Bình minh” (Morgenröte, 1881), “Khoa học vui vẻ” (Die fröhliche Wissenschaft, 1882), “Zarathustra đã nói như thế” (Also sprach Zarathustra, 1883-1885), “Ngoài thiện ác” (Jenseits von Gut und Böse, 1886) và “Hệ phả đạo đức” (Zur Genealogie der Moral, 1887).
Các tác phẩm của ông trong giai đoạn này thường được viết theo phong cách phi truyền thống, sử dụng tục ngữ, aphorism (ngạn ngữ) và văn xuôi thơ mộng, phản ánh sự giải phóng của ông khỏi các quy ước học thuật. Ông đã dành những năm cuối thập kỷ 1880 để viết những tác phẩm cực kỳ sâu sắc và đôi khi có tính tiên tri, phản ánh sự bùng nổ của những ý tưởng mà ông đã ấp ủ bấy lâu.
Tuy nhiên, tình trạng sức khỏe tinh thần của Nietzsche cũng dần xấu đi. Vào tháng 1 năm 1889, ở Turin, ông đã trải qua một sự suy sụp tinh thần hoàn toàn. Câu chuyện nổi tiếng kể rằng ông đã ôm một con ngựa bị đánh đập trên phố và sau đó có những hành vi không bình thường, dẫn đến việc phải nhập viện tâm thần. Từ thời điểm đó cho đến khi qua đời vào ngày 25 tháng 8 năm 1900, Nietzsche sống trong tình trạng mất trí nhớ và phụ thuộc hoàn toàn vào sự chăm sóc của mẹ và sau này là em gái Elisabeth. Mặc dù ông không còn sáng tác được nữa, những tác phẩm mà ông đã để lại đã tạo ra một làn sóng chấn động trong giới triết học và văn hóa, tiếp tục được khám phá và tranh luận cho đến tận ngày nay.
Những tư tưởng triết học cốt lõi của Nietzsche
Triết học của Nietzsche là một mê cung đầy thử thách, đòi hỏi người đọc phải từ bỏ những định kiến truyền thống và sẵn sàng đối mặt với những câu hỏi khó chịu. Tuy nhiên, chính trong sự thách thức đó lại ẩn chứa những viên ngọc quý về cái nhìn sâu sắc về bản chất con người và xã hội.
Khái niệm “Ý chí Quyền lực” (Wille zur Macht)
Một trong những khái niệm trung tâm và gây hiểu lầm nhiều nhất trong triết học của Nietzsche là “Ý chí Quyền lực” (Wille zur Macht). Khái niệm này thường bị xuyên tạc thành sự ham muốn thống trị chính trị hay bạo lực, nhưng đối với Nietzsche, nó có ý nghĩa sâu sắc hơn nhiều. Ý chí Quyền lực không phải là ý chí quyền lực chính trị hay quân sự, mà là một nguyên tắc cơ bản của sự sống, một động lực thúc đẩy mọi sinh vật – từ cấp độ sinh học đến tâm lý và siêu hình học – để phát triển, vượt qua chính mình và đạt được sự tăng trưởng.
Nó là động lực cốt lõi đằng sau mọi hoạt động của con người, bao gồm sáng tạo nghệ thuật, theo đuổi tri thức, xây dựng đạo đức, và cả sự tồn tại của các nền văn hóa. Đối với Nietzsche, sự sống không chỉ đơn thuần là tồn tại hay duy trì, mà là một sự bùng nổ không ngừng của năng lượng, một khao khát khẳng định và mở rộng bản thân. Ngay cả những hành động tưởng chừng như vị tha cũng có thể được hiểu là biểu hiện của Ý chí Quyền lực, khi chúng mang lại cảm giác quyền năng hoặc sự kiểm soát cho cá nhân. Khái niệm này là nền tảng cho sự phê phán của Nietzsche đối với đạo đức truyền thống, thứ mà ông cho rằng đã kìm hãm Ý chí Quyền lực của con người bằng cách đặt ra những giá trị làm suy yếu sự phát triển cá nhân.
Siêu nhân (Übermensch) và sự vượt thoát
Khái niệm “Siêu nhân” (Übermensch) là một lý tưởng triết học được Nietzsche giới thiệu trong tác phẩm “Zarathustra đã nói như thế”. Siêu nhân không phải là một người có siêu năng lực hay một hình mẫu chủng tộc, mà là một cá nhân đã vượt qua được những giới hạn của đạo đức truyền thống và chủ nghĩa hư vô. Siêu nhân là người tự tạo ra giá trị của riêng mình, sống một cuộc sống tràn đầy sức sống và sáng tạo, và sẵn sàng chấp nhận mọi khía cạnh của cuộc đời, kể cả những điều khó khăn nhất.
Có thể bạn quan tâm: Frank Ocean Là Ai? Hành Trình Âm Nhạc Và Cuộc Đời Của Một Biểu Tượng
Để trở thành Siêu nhân, con người phải trải qua quá trình “vượt thoát” (self-overcoming) – liên tục thách thức và vượt qua những giới hạn của chính mình, cả về thể chất lẫn tinh thần. Điều này đòi hỏi sự dũng cảm để đối mặt với sự trống rỗng của một thế giới không có giá trị khách quan và khả năng tự định nghĩa ý nghĩa cho cuộc đời mình. Siêu nhân là biểu tượng cho đỉnh cao của sự phát triển con người, là người đã giải phóng mình khỏi xiềng xích của những giá trị lỗi thời và trở thành chủ nhân của số phận mình. Tuy nhiên, Nietzsche cũng nhấn mạnh rằng Siêu nhân là một lý tưởng hiếm có, không phải ai cũng có thể đạt được.
Chủ nghĩa hư vô và giá trị của cuộc sống
Nietzsche là một trong những người đầu tiên nhận ra và dự đoán sự trỗi dậy của chủ nghĩa hư vô (nihilism) trong xã hội phương Tây. Ông tuyên bố rằng “Chúa đã chết,” không phải theo nghĩa đen mà là theo nghĩa các giá trị đạo đức và tôn giáo truyền thống đã mất đi sức mạnh và sự tin cậy của chúng trong thời đại khoa học và lý tính. Sự “chết của Chúa” dẫn đến việc con người mất đi nền tảng cho ý nghĩa và mục đích sống, tạo ra một khoảng trống giá trị và dẫn đến chủ nghĩa hư vô, tức là niềm tin rằng cuộc sống không có ý nghĩa, mục đích hay giá trị cố hữu.
Đối mặt với chủ nghĩa hư vô, Nietzsche không khuyến khích sự tuyệt vọng. Thay vào đó, ông coi đó là một cơ hội để con người tự tạo ra các giá trị mới và ý nghĩa mới. Ông thách thức chúng ta xem xét lại tất cả các giá trị truyền thống và tự hỏi liệu chúng có thực sự phục vụ cho sự phát triển của cuộc sống hay không. Đối với Nietzsche, giá trị của cuộc sống không đến từ một nguồn bên ngoài (như Chúa hay một hệ thống đạo đức cố định), mà đến từ chính sự sống, từ Ý chí Quyền lực, từ khả năng của con người để sáng tạo, vượt thoát và khẳng định sự tồn tại của mình. Ông tin rằng bằng cách đối mặt với chủ nghĩa hư vô một cách dũng cảm, con người có thể đạt được một sự tái đánh giá tất cả các giá trị (Umwertung aller Werte) và xây dựng một nền đạo đức mới dựa trên sự khẳng định sự sống.
Sự trở lại vĩnh viễn (Ewige Wiederkunft)
“Sự trở lại vĩnh viễn” (Ewige Wiederkunft) là một trong những ý tưởng khó hiểu và triệt để nhất của Nietzsche. Ý tưởng này được giới thiệu trong “Khoa học vui vẻ” và sau đó được khám phá sâu hơn trong “Zarathustra đã nói như thế”. Nó đặt ra câu hỏi: điều gì sẽ xảy ra nếu mỗi khoảnh khắc của cuộc đời bạn, với tất cả niềm vui và nỗi buồn, thành công và thất bại, sẽ lặp lại vô hạn lần, một cách chính xác y hệt?
Nietzsche không đưa ra ý tưởng này như một học thuyết vũ trụ hay vật lý, mà là một “gánh nặng lớn nhất” hoặc một “thử thách tinh thần”. Mục đích của nó là kiểm tra thái độ của chúng ta đối với cuộc sống. Nếu bạn có thể đón nhận ý tưởng rằng bạn sẽ sống lại cuộc đời này vô số lần, và bạn vẫn có thể nói “có” với nó, thì điều đó có nghĩa là bạn đã yêu cuộc đời một cách trọn vẹn và chấp nhận mọi khía cạnh của nó. Ngược lại, nếu ý nghĩ về sự trở lại vĩnh viễn khiến bạn kinh hoàng, điều đó cho thấy bạn chưa thực sự sống một cách trọn vẹn và ý nghĩa. Sự trở lại vĩnh viễn là một công cụ để đánh giá mức độ mà chúng ta đang sống theo Ý chí Quyền lực, và liệu chúng ta có đang tạo ra một cuộc đời mà chúng ta muốn sống lại mãi mãi hay không. Nó khuyến khích chúng ta sống mỗi khoảnh khắc với sự tập trung và ý nghĩa tối đa.
Phê phán đạo đức và tôn giáo
Nietzsche nổi tiếng với sự phê phán gay gắt đối với đạo đức truyền thống, đặc biệt là đạo đức Thiên Chúa giáo và chủ nghĩa utilitarian (thuyết vị lợi). Ông không chỉ đơn thuần bác bỏ các giá trị này, mà còn thực hiện một cuộc “hệ phả học đạo đức” trong tác phẩm “Hệ phả đạo đức” (On the Genealogy of Morality). Trong tác phẩm này, ông truy tìm nguồn gốc lịch sử của các khái niệm đạo đức như “thiện” và “ác”, cho rằng chúng không phải là những chân lý vĩnh cửu mà là sản phẩm của sự đấu tranh quyền lực giữa các nhóm xã hội.
Ông phân biệt giữa “đạo đức chủ nhân” (master morality) và “đạo đức nô lệ” (slave morality). Đạo đức chủ nhân xuất phát từ những người quý tộc, mạnh mẽ, tự khẳng định mình, coi trọng sự cao quý, sức mạnh, lòng dũng cảm. Ngược lại, đạo đức nô lệ là sự “phản kháng về mặt giá trị” của những người yếu đuối, bị áp bức. Nó nảy sinh từ sự oán hận (ressentiment) đối với những người mạnh mẽ, và đảo ngược các giá trị: biến sự yếu đuối thành sự tốt lành, lòng khiêm tốn thành đức hạnh, và lòng vị tha thành cao cả, trong khi coi sức mạnh và sự tự khẳng định là điều xấu xa. Nietzsche cho rằng đạo đức Thiên Chúa giáo là một hình thức của đạo đức nô lệ, đã làm suy yếu Ý chí Quyền lực của con người bằng cách khuyến khích sự nhịn nhục, từ bỏ thế gian và tìm kiếm một cuộc sống tốt đẹp hơn ở thế giới bên kia.
Ông không coi đạo đức là vấn đề của đúng sai tuyệt đối, mà là vấn đề của việc liệu một hệ thống giá trị có thúc đẩy hay kìm hãm sự phát triển của sự sống và của những cá nhân mạnh mẽ. Sự phê phán của ông không nhằm mục đích phá hủy tất cả đạo đức, mà là để tạo ra một không gian cho việc tái đánh giá và tạo ra các giá trị mới, mạnh mẽ hơn, phù hợp hơn với Ý chí Quyền lực của con người.
Tác phẩm nổi bật và tầm ảnh hưởng
Nietzsche đã để lại một di sản văn học đồ sộ, với nhiều tác phẩm kinh điển đã định hình triết học và văn hóa hiện đại. Mỗi cuốn sách đều là một cuộc phiêu lưu trí tuệ, thách thức người đọc suy nghĩ lại về những điều tưởng chừng như đã định sẵn.
Sự ra đời của Bi kịch (The Birth of Tragedy)
Xuất bản năm 1872, “Sự ra đời của Bi kịch từ Tinh thần Âm nhạc” là tác phẩm đầu tay của Nietzsche. Trong cuốn sách này, ông khám phá nguồn gốc và ý nghĩa của bi kịch Hy Lạp cổ đại, coi nó là sự kết hợp hài hòa của hai nguyên tắc thẩm mỹ: Dionysian và Apollonian. Nguyên tắc Dionysian đại diện cho sự hỗn loạn, bản năng, say sưa, nỗi đau và sự hòa nhập vào vũ trụ, thường được biểu hiện qua âm nhạc và vũ điệu. Ngược lại, nguyên tắc Apollonian đại diện cho sự trật tự, lý trí, hình thức, vẻ đẹp và sự cá nhân hóa, thường được thể hiện qua điêu khắc và thơ ca.
Nietzsche lập luận rằng bi kịch Hy Lạp cổ đại đạt đến đỉnh cao khi hai nguyên tắc này được dung hòa. Tuy nhiên, sự xuất hiện của Socrates và sự nhấn mạnh vào lý trí đã dẫn đến sự suy tàn của bi kịch và của văn hóa Hy Lạp. Tác phẩm này không chỉ là một nghiên cứu về ngữ văn học mà còn là một tuyên ngôn về vai trò của nghệ thuật trong cuộc sống, một lời kêu gọi sự phục hưng của tinh thần bi tráng để đối mặt với sự tồn tại. Nó đặt nền móng cho nhiều tư tưởng sau này của ông về văn hóa, giá trị và Ý chí Quyền lực.
Khoa học vui vẻ (The Gay Science)
Xuất bản năm 1882, “Khoa học vui vẻ” (hay “Tri thức hân hoan”) là một trong những tác phẩm quan trọng nhất của Nietzsche, đánh dấu sự trưởng thành trong phong cách và tư tưởng của ông. Cuốn sách này là một tập hợp các aphorism, thơ và đoạn văn ngắn, phản ánh sự chuyển đổi của Nietzsche từ ảnh hưởng của Schopenhauer và Wagner sang một triết học khẳng định sự sống mạnh mẽ hơn.
Chính trong tác phẩm này, Nietzsche đã đưa ra tuyên bố nổi tiếng “Chúa đã chết!” (Gott ist tot!), không phải như một tuyên bố vô thần đơn thuần mà là một lời tiên tri về sự sụp đổ của các nền tảng đạo đức và tôn giáo truyền thống ở phương Tây. Ông cũng giới thiệu ý tưởng về “Sự trở lại vĩnh viễn” (Eternal Recurrence), một ý tưởng thách thức con người chấp nhận và yêu quý mọi khoảnh khắc của cuộc đời mình. “Khoa học vui vẻ” là một lời ca ngợi sự khám phá, sự dũng cảm đối mặt với sự thật khó chịu và sự niềm nở với cuộc sống, bất chấp sự trống rỗng mà chủ nghĩa hư vô mang lại. Đây là một tác phẩm đầy lạc quan một cách bi tráng, nơi Nietzsche bắt đầu hình thành ý tưởng về việc con người phải tự tạo ra ý nghĩa và giá trị cho chính mình.
Zarathustra đã nói như thế (Thus Spoke Zarathustra)
Được viết từ năm 1883 đến 1885, “Zarathustra đã nói như thế” là một kiệt tác văn học và triết học, một cuốn sách mang tính biểu tượng nhất của Nietzsche. Viết theo phong cách thơ mộng, mang tính ngôn sứ, tác phẩm kể về Zarathustra, một nhà tiên tri hư cấu rời bỏ hang núi sau mười năm cô độc để chia sẻ sự khôn ngoan của mình với nhân loại.
Chính trong tác phẩm này, Nietzsche đã phát triển đầy đủ các khái niệm như “Siêu nhân” (Übermensch), “Ý chí Quyền lực” (Wille zur Macht) và “Sự trở lại vĩnh viễn” (Eternal Recurrence). Zarathustra thách thức con người vượt qua chính mình, từ bỏ các giá trị cũ và tạo ra những giá trị mới. Ông tuyên bố “Chúa đã chết” và kêu gọi con người trở thành Siêu nhân – người tự khẳng định, sáng tạo và yêu cuộc sống với tất cả sự phức tạp của nó. “Zarathustra đã nói như thế” là một tác phẩm đầy những hình ảnh ẩn dụ, thơ mộng và những lời dạy sâu sắc, dù đôi khi khó hiểu, nhưng đã để lại dấu ấn không thể phai mờ trong lịch sử tư tưởng. Nó không chỉ là một cuốn sách triết học mà còn là một tác phẩm nghệ thuật lớn, ảnh hưởng đến nhiều nhà văn, nhà thơ và nghệ sĩ sau này.
Ngoài thiện ác (Beyond Good and Evil)
Xuất bản năm 1886, “Ngoài thiện ác: Khúc dạo đầu cho một triết học của tương lai” là một tác phẩm quan trọng nơi Nietzsche phê phán sâu sắc các triết lý đạo đức, siêu hình học và nhận thức luận truyền thống của phương Tây. Ông tiếp tục công việc đã bắt đầu trong “Khoa học vui vẻ”, thách thức niềm tin vào những chân lý khách quan và giá trị tuyệt đối.
Trong cuốn sách này, Nietzsche khám phá ý tưởng rằng các triết gia trước đây đã bị giới hạn bởi các “định kiến” đạo đức và tôn giáo, đặc biệt là niềm tin vào sự đối lập nhị nguyên giữa “thiện” và “ác”. Ông cho rằng chúng ta cần phải “vượt ra ngoài thiện ác” để tái đánh giá tất cả các giá trị và tạo ra một nền đạo đức mới dựa trên sự khẳng định sự sống. Ông phê phán các khái niệm như ý chí tự do, sự thật khách quan và các hệ thống đạo đức dựa trên sự thương hại hoặc lòng vị tha. Nietzsche thúc giục các triết gia tương lai phải là những “người thử nghiệm”, những người dũng cảm khám phá những con đường tư duy mới mà không bị ràng buộc bởi những định kiến cũ. Tác phẩm này là một lời kêu gọi giải phóng tinh thần và trí tuệ, mở đường cho một kỷ nguyên mới của tư duy triết học.
Hệ phả đạo đức (On the Genealogy of Morality)
“Hệ phả đạo đức: Một bài viết tranh cãi” (On the Genealogy of Morality: A Polemic) được xuất bản năm 1887, chỉ một năm sau “Ngoài thiện ác”. Trong tác phẩm này, Nietzsche đi sâu vào lịch sử và tâm lý học của các khái niệm đạo đức. Ông không chỉ đơn thuần bác bỏ các giá trị đạo đức truyền thống mà còn cố gắng truy tìm nguồn gốc “hệ phả” của chúng, cho thấy rằng chúng không phải là những chân lý vĩnh cửu mà là sản phẩm của quá trình phát triển lịch sử và các cuộc đấu tranh quyền lực.
Có thể bạn quan tâm: Forrest Gump Là Ai? Giải Mã Biểu Tượng Điện Ảnh Bất Hủ
Nietzsche phân tích sự khác biệt giữa “đạo đức chủ nhân” (master morality) và “đạo đức nô lệ” (slave morality), cho rằng đạo đức nô lệ nảy sinh từ sự oán hận (ressentiment) của những kẻ yếu đối với những kẻ mạnh. Ông chỉ trích cách mà các giá trị như “tốt” và “xấu” (good and evil) đã thay thế cho “tốt” và “tệ” (good and bad) nguyên thủy, và cách mà điều này đã dẫn đến sự suy yếu của Ý chí Quyền lực trong con người phương Tây. Cuốn sách này là một công trình quan trọng trong việc tháo gỡ các cấu trúc đạo đức truyền thống và cho thấy cách các giá trị được hình thành và thay đổi theo thời gian, ảnh hưởng lớn đến tâm lý học, xã hội học và lịch sử tư tưởng.
Di sản và các diễn giải sai lầm về Nietzsche
Di sản của Nietzsche phức tạp và gây tranh cãi, nhưng không thể phủ nhận tầm ảnh hưởng sâu rộng của ông đến nhiều lĩnh vực. Tuy nhiên, tư tưởng của ông cũng thường xuyên bị hiểu sai và lạm dụng, đặc biệt là sau khi ông qua đời.
Ảnh hưởng đến triết học và văn hóa phương Tây
Nietzsche đã có một tác động biến đổi đối với triết học, văn học, tâm lý học, nghệ thuật và chính trị phương Tây. Trong triết học, ông được coi là một trong những tiền thân quan trọng của chủ nghĩa hiện sinh (Existentialism) với sự nhấn mạnh vào tự do cá nhân, trách nhiệm và việc tạo ra ý nghĩa trong một thế giới không có sẵn ý nghĩa. Các nhà tư tưởng như Martin Heidegger, Karl Jaspers và Albert Camus đều chịu ảnh hưởng sâu sắc từ ông. Ông cũng là một nhân vật trung tâm trong sự phát triển của chủ nghĩa hậu hiện đại, với sự phê phán các cấu trúc meta-narrative (đại tự sự) và sự khám phá về bản chất của quyền lực và kiến thức.
Trong tâm lý học, ý tưởng của ông về Ý chí Quyền lực và động lực tiềm ẩn của con người đã ảnh hưởng đến các nhà tâm lý học lớn như Sigmund Freud và Carl Jung. Freud đã công nhận Nietzsche là người có tầm nhìn sâu sắc về tâm lý con người mà không cần nghiên cứu khoa học. Trong văn học, phong cách viết độc đáo và những ý tưởng táo bạo của Nietzsche đã truyền cảm hứng cho nhiều nhà văn và nhà thơ, từ Hermann Hesse và Thomas Mann đến André Gide và George Bernard Shaw. Các tác phẩm của ông thường được trích dẫn và thảo luận trong các bộ phim, âm nhạc và các hình thức nghệ thuật khác, chứng minh sự hiện diện mạnh mẽ của ông trong văn hóa đại chúng. Ông đã giúp hình thành cách chúng ta suy nghĩ về đạo đức, tôn giáo, cá tính và giá trị của cuộc sống, khiến chúng ta phải liên tục đặt câu hỏi và tái đánh giá.
Những hiểu lầm về tư tưởng của Nietzsche (liên quan đến chủ nghĩa Phát xít)
Một trong những bi kịch lớn nhất trong di sản của Nietzsche là việc tư tưởng của ông bị lạm dụng và xuyên tạc sau khi ông qua đời, đặc biệt là bởi chế độ Đức Quốc xã. Em gái của ông, Elisabeth Förster-Nietzsche, một người theo chủ nghĩa dân tộc cực đoan và chống Do Thái, đã kiểm soát và chỉnh sửa các bản thảo của anh trai mình, đặc biệt là cuốn “Ý chí Quyền lực” (The Will to Power), để phù hợp với hệ tư tưởng của mình. Bà đã chào đón Adolf Hitler đến thăm Nietzsche Archiv (Văn khố Nietzsche) và tích cực quảng bá Nietzsche như một người ủng hộ chủ nghĩa dân tộc Đức và chủ nghĩa chống Do Thái, mặc dù Nietzsche đã công khai chỉ trích mạnh mẽ cả hai điều này trong suốt cuộc đời mình.
Kết quả là, các khái niệm như “Siêu nhân” và “Ý chí Quyền lực” đã bị hiểu lầm nghiêm trọng, biến thành những công cụ để biện minh cho sự thượng đẳng chủng tộc, chủ nghĩa quân phiệt và bạo lực của chủ nghĩa Phát xít. Siêu nhân bị đồng hóa với hình mẫu “Aryan ưu việt”, và Ý chí Quyền lực bị diễn giải là quyền lực chính trị và thống trị.
Tuy nhiên, các học giả hiện đại đã làm rất nhiều để minh oan cho Nietzsche. Họ đã chỉ ra rằng Nietzsche là một người phản đối mạnh mẽ chủ nghĩa chống Do Thái và chủ nghĩa dân tộc, thường xuyên châm biếm và phê phán những tư tưởng này trong các tác phẩm và thư từ của mình. Ông thậm chí còn đoạn tuyệt với những người bạn có xu hướng chống Do Thái. Triết học của ông hướng đến sự phát triển của cá nhân mạnh mẽ, độc lập về tinh thần, chứ không phải sự thống trị của một nhóm người hay chủng tộc nào đó. Việc gán ghép Nietzsche với chủ nghĩa Phát xít là một sự xuyên tạc thô bạo đối với tư tưởng của ông, và là một ví dụ điển hình về việc một di sản triết học có thể bị bóp méo như thế nào vì mục đích chính trị.
Nietzsche trong văn hóa đại chúng và nghệ thuật
Ngoài lĩnh vực học thuật, tư tưởng của Nietzsche cũng đã thấm sâu vào văn hóa đại chúng và nghệ thuật, đôi khi một cách trực tiếp, đôi khi gián tiếp thông qua các tác phẩm lấy cảm hứng từ ông. Nhiều đạo diễn phim, nhà viết kịch, tiểu thuyết gia và nhạc sĩ đã khám phá các chủ đề Nietzschean như sự tồn tại, chủ nghĩa hư vô, sự vượt thoát cá nhân, và việc tạo ra ý nghĩa trong một thế giới phi lý.
Trong điện ảnh, những bộ phim như “2001: A Space Odyssey” của Stanley Kubrick với hình ảnh “Siêu nhân” biểu tượng, hay các tác phẩm của Ingmar Bergman thường đề cập đến các cuộc khủng hoảng tinh thần và tìm kiếm ý nghĩa của con người, đều mang đậm hơi thở của Nietzsche. Các nhà văn như Albert Camus, Jean-Paul Sartre đã phát triển chủ nghĩa hiện sinh của mình dựa trên những nền tảng Nietzschean, khám phá sự phi lý của cuộc sống và sự cần thiết của con người trong việc tạo ra ý nghĩa.
Trong âm nhạc, không ít nghệ sĩ đã lấy cảm hứng từ các tác phẩm của ông. Giai điệu hùng tráng của “Also sprach Zarathustra” của Richard Strauss đã trở thành một biểu tượng văn hóa, gắn liền với sự khám phá và khát vọng siêu việt. Thậm chí trong nhạc rock và heavy metal, các chủ đề về sự nổi loạn, vượt thoát và khẳng định bản thân cũng có thể tìm thấy tiếng vang của Nietzsche.
Tuy nhiên, việc sử dụng Nietzsche trong văn hóa đại chúng cũng thường dẫn đến sự đơn giản hóa hoặc hiểu lầm. Các khái niệm phức tạp của ông đôi khi bị biến thành khẩu hiệu hoặc được sử dụng để biện minh cho chủ nghĩa cá nhân ích kỷ hoặc hành vi nổi loạn. Điều này một lần nữa cho thấy sự cần thiết của việc tiếp cận tư tưởng của Nietzsche một cách cẩn trọng và sâu sắc, tránh những cách diễn giải hời hợt hoặc lệch lạc. Dù vậy, không thể phủ nhận rằng Nietzsche vẫn là một nguồn cảm hứng dồi dào cho các nghệ sĩ và nhà sáng tạo, thách thức họ và khán giả của họ nhìn nhận lại thế giới theo những cách mới mẻ và sâu sắc.
Tại sao Nietzsche vẫn còn quan trọng ngày nay?
Hơn một thế kỷ sau cái chết của mình, tư tưởng của Friedrich Nietzsche vẫn giữ nguyên tính thời sự và sức ảnh hưởng mạnh mẽ. Trong một thế giới ngày càng phức tạp và đôi khi đầy hoài nghi, Nietzsche đưa ra những công cụ trí tuệ để chúng ta đối mặt với những thách thức hiện đại.
Khuyến khích tư duy phản biện
Trong một kỷ nguyên tràn ngập thông tin và định kiến, Nietzsche là một tiếng nói mạnh mẽ khuyến khích tư duy phản biện. Ông liên tục thách thức các “chân lý” được chấp nhận rộng rãi, buộc chúng ta phải đặt câu hỏi về nguồn gốc và giá trị của các niềm tin, đạo đức và truyền thống mà chúng ta đang tuân theo. “Tái đánh giá tất cả các giá trị” của ông không phải là sự phá hủy vô cớ, mà là một lời kêu gọi phân tích sâu sắc, xem xét liệu các giá trị đó có thực sự phục vụ sự phát triển của cuộc sống hay chỉ là những ràng buộc lỗi thời.
Trong thời đại mà các hệ tư tưởng và “tin tức giả” dễ dàng lan truyền, khả năng suy nghĩ độc lập, chất vấn quyền lực và phân biệt giữa sự thật và định kiến là vô cùng quan trọng. Nietzsche cung cấp một mô hình cho sự dũng cảm trí tuệ, cho phép chúng ta không chỉ chấp nhận mà còn chủ động định hình thế giới quan của mình, thay vì thụ động tiếp nhận.
Đối mặt với chủ nghĩa hư vô hiện đại
Dự đoán của Nietzsche về sự trỗi dậy của chủ nghĩa hư vô trong xã hội phương Tây đã trở thành hiện thực một cách đáng sợ. Với sự suy yếu của các thể chế tôn giáo truyền thống và sự gia tăng của chủ nghĩa tương đối, nhiều người hiện đại đang phải vật lộn với cảm giác thiếu ý nghĩa, mục đích và giá trị trong cuộc sống. Các cuộc khủng hoảng về tinh thần, sự gia tăng của trầm cảm và lo âu, và sự tìm kiếm không ngừng các hình thức giải trí phù du đều có thể được coi là triệu chứng của chủ nghĩa hư vô mà Nietzsche đã tiên đoán.
Tuy nhiên, Nietzsche không phải là một người bi quan tuyệt vọng. Thay vào đó, ông cung cấp một con đường để vượt qua chủ nghĩa hư vô bằng cách đối mặt với nó một cách dũng cảm. Ông không cho rằng cuộc sống là vô nghĩa, mà là không có ý nghĩa cố hữu từ bên ngoài. Do đó, con người phải tự tạo ra ý nghĩa của riêng mình thông qua sự sáng tạo, vượt thoát và khẳng định Ý chí Quyền lực. Thông điệp này là một lời kêu gọi mạnh mẽ đến trách nhiệm cá nhân, khuyến khích mỗi người hãy trở thành nghệ sĩ của chính cuộc đời mình, xây dựng một hệ thống giá trị riêng mà không cần dựa vào những nền tảng cũ đã sụp đổ.
Nguồn cảm hứng cho nghệ thuật và sáng tạo
Nietzsche, một nhà soạn nhạc và nhà thơ nghiệp dư, luôn coi nghệ thuật là biểu hiện cao nhất của Ý chí Quyền lực và là công cụ để khẳng định sự sống. Ông tin rằng nghệ thuật có thể giúp chúng ta đối mặt với những khía cạnh tăm tối nhất của sự tồn tại và biến chúng thành vẻ đẹp. Trong “Sự ra đời của Bi kịch”, ông đã tôn vinh sức mạnh của bi kịch trong việc hòa giải những nỗi đau của cuộc sống với niềm vui sáng tạo.
Ngày nay, thông điệp này vẫn còn là nguồn cảm hứng to lớn cho các nghệ sĩ, nhà văn, nhà làm phim và những người sáng tạo ở mọi lĩnh vực. Nietzsche khích lệ họ vượt ra khỏi những quy ước, khám phá những góc khuất của tâm hồn con người và tạo ra những tác phẩm có thể lay động và biến đổi người xem. Bằng cách nhấn mạnh vai trò của sáng tạo trong việc tạo ra giá trị và ý nghĩa, Nietzsche nhắc nhở chúng ta rằng nghệ thuật không chỉ là giải trí mà còn là một phần thiết yếu của trải nghiệm con người, là cách để chúng ta khẳng định sự tồn tại và để lại dấu ấn của mình trên thế giới.
Tóm lại, Friedrich Nietzsche là một trong những nhà tư tưởng vĩ đại nhất mọi thời đại, người đã đặt ra những câu hỏi sâu sắc nhất về bản chất của con người, đạo đức và văn hóa. Từ cuộc đời đầy biến động đến những tư tưởng triết học phức tạp như Ý chí Quyền lực, Siêu nhân và Sự trở lại vĩnh viễn, ông đã thách thức chúng ta xem xét lại mọi thứ. Mặc dù tư tưởng của ông đôi khi bị hiểu lầm và lạm dụng, đặc biệt là trong bối cảnh lịch sử đầy sóng gió, di sản của Nietzsche vẫn tiếp tục là nguồn cảm hứng bất tận cho những ai tìm kiếm sự tự do trí tuệ và ý nghĩa đích thực trong cuộc sống. Ông dạy chúng ta rằng, ngay cả khi “Chúa đã chết” và thế giới có vẻ vô nghĩa, con người vẫn có thể và phải tạo ra giá trị, vượt thoát chính mình để trở thành phiên bản cao nhất của bản thân.
