Khi nhắc đến những nhân vật có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến tư tưởng và văn hóa phương Tây thế kỷ 19, Thomas Carlyle là ai chắc chắn là một câu hỏi không thể bỏ qua. Ông là một triết gia, nhà sử học, nhà phê bình xã hội và nhà văn vĩ đại người Scotland, người đã để lại dấu ấn không thể phai mờ qua những tác phẩm đầy tính nhân văn và những quan điểm táo bạo về con người, xã hội và lịch sử. Với lối viết sắc sảo, hùng hồn và thường gây tranh cãi, Carlyle không chỉ là một nhà tư tưởng mà còn là một “nghệ sĩ” của ngôn từ, sử dụng ngòi bút của mình để soi chiếu những vấn đề cốt lõi của thời đại ông và cả những giá trị trường tồn đến ngày nay.
Có thể bạn quan tâm: Teresa Teng Là Ai? Cuộc Đời Và Sự Nghiệp Của Huyền Thoại Âm Nhạc
Sơ Lược Về Thomas Carlyle: Triết Gia, Nhà Sử Học Và Nhà Văn Vĩ Đại
Thomas Carlyle (1795 – 1881) là một trong những nhân vật trí thức nổi bật nhất của thế kỷ 19 tại Vương quốc Anh, được mệnh danh là “nhà tiên tri của Viktoria”. Sinh ra trong một gia đình sùng đạo và khiêm tốn ở Ecclefechan, Scotland, ông đã vượt qua hoàn cảnh để trở thành một trong những tiếng nói mạnh mẽ nhất của thời đại. Các tác phẩm của Carlyle, nổi bật với phong cách văn xuôi độc đáo và đầy kịch tính, thường khám phá các chủ đề về đạo đức, quyền lực, anh hùng và sự suy đồi của xã hội công nghiệp. Ông nổi tiếng với lý thuyết “Sùng bái Anh hùng” (Hero-Worship), nhấn mạnh vai trò của những cá nhân vĩ đại trong việc định hình lịch sử, và những lời chỉ trích gay gắt đối với chủ nghĩa duy vật, chủ nghĩa tự do và sự mục nát trong quản lý xã hội. Các công trình như “Sartor Resartus”, “Cách mạng Pháp: Một Lịch sử” và “Về những Anh hùng, Sùng bái Anh hùng và Cái anh hùng trong Lịch sử” không chỉ định hình văn học và triết học mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến tư duy chính trị và xã hội trong nhiều thập kỷ, biến ông thành một biểu tượng của sự phản biện và tầm nhìn vượt thời gian.
Cuộc Đời Và Hành Trình Trí Tuệ Thomas Carlyle
Cuộc đời của Thomas Carlyle là một hành trình dài đầy biến động, từ một cậu bé nông thôn ở Scotland trở thành một trong những nhà tư tưởng có ảnh hưởng nhất thế kỷ 19. Sự phát triển trí tuệ và cá nhân của ông gắn liền với bối cảnh xã hội, chính trị đầy xáo động của thời đại Viktoria, nơi cuộc cách mạng công nghiệp đang định hình lại mọi khía cạnh của cuộc sống.
Tuổi Thơ Và Giáo Dục Sớm Ở Scotland
Thomas Carlyle chào đời vào ngày 4 tháng 12 năm 1795 tại Ecclefechan, Dumfriesshire, Scotland, là con trai của James Carlyle, một thợ xây đá sùng đạo và nghiêm khắc, và Margaret Aitken Carlyle, một người phụ nữ hiền lành và thông minh. Gia đình ông theo phái Calvinist nghiêm ngặt, và đức tin mạnh mẽ này đã in sâu vào tâm trí Carlyle từ nhỏ, định hình nên đạo đức công việc và quan điểm đạo đức của ông. Mặc dù xuất thân từ một gia đình khiêm tốn, cha mẹ ông đã nhận ra tài năng vượt trội của Carlyle và quyết định đầu tư vào việc học hành của con trai.
<>Xem Thêm Bài Viết:<>- Cách giải quyết tranh chấp đất đai phổ biến
- Nợ chủ đầu tư Casa Del Rio: Tăng vọt lên 4.320 tỷ đồng
- Tổng quan Dự án Gia Khải Luxury Bến Cát
- Chi tiết dự án Richland Residence Bình Dương tại Bến Cát
- Pepe Là Ai? Khám Phá Sự Nghiệp và Đời Tư Của Hậu Vệ Huyền Thoại
Ở tuổi 10, Carlyle được gửi đến trường trung học Annan, nơi ông thường xuyên bị bạn bè bắt nạt vì tính cách nhút nhát và khả năng học tập xuất sắc. Tuy nhiên, chính tại đây, ông đã gặp Edward Irving, một người bạn lớn tuổi hơn, người sau này trở thành linh mục nổi tiếng và là người có ảnh hưởng đáng kể đến tư duy ban đầu của Carlyle. Năm 1809, khi mới 14 tuổi, Carlyle đã nhập học Đại học Edinburgh với mục tiêu ban đầu là trở thành một mục sư. Tại Edinburgh, ông theo học nhiều môn, từ toán học đến triết học, và nhanh chóng nổi bật với trí tuệ sắc bén và khả năng ngôn ngữ phi thường. Mặc dù đạt được thành tích học tập xuất sắc, Carlyle dần dần mất niềm tin vào thần học truyền thống và quyết định không theo đuổi con đường mục sư. Thay vào đó, ông dành thời gian nghiên cứu văn học, triết học và ngôn ngữ Đức, lĩnh vực sẽ trở thành nền tảng cho nhiều tác phẩm vĩ đại của ông sau này.
Những Năm Tháng Đấu Tranh Và Khủng Hoảng Tín Ngưỡng
Giai đoạn sau khi rời Đại học Edinburgh là một thời kỳ đầy thử thách đối với Thomas Carlyle. Ông thử sức với nhiều nghề khác nhau để kiếm sống, bao gồm giáo viên tại trường trung học Annan và sau đó là luật sư, nhưng đều không tìm thấy sự thỏa mãn. Nỗi trăn trở về mục đích sống, sự nghiệp và niềm tin tinh thần đã đẩy ông vào một cuộc khủng hoảng cá nhân sâu sắc. Ông vật lộn với những nghi ngờ về tôn giáo, đối mặt với áp lực tài chính và trải qua những cơn trầm cảm kéo dài. Đây là giai đoạn ông tự gọi là “cuộc chiến đấu tại Leith Walk,” ám chỉ những trải nghiệm nội tâm gay gắt và sự giằng xé giữa đức tin và chủ nghĩa hoài nghi.
Trong thời gian này, Carlyle bắt đầu nghiêm túc nghiên cứu văn học và triết học Đức, đặc biệt là các tác phẩm của Johann Wolfgang von Goethe và Friedrich Schiller. Những tư tưởng lãng mạn và siêu hình của Đức đã giúp ông tìm thấy một con đường thoát khỏi sự trống rỗng và tuyệt vọng, cung cấp một khuôn khổ mới để hiểu về thế giới và vị trí của con người trong đó. Chính từ sự hấp thụ văn hóa Đức này, Carlyle đã hình thành nên phong cách và triết lý độc đáo của riêng mình, từ bỏ chủ nghĩa duy vật và embrace một quan điểm mang tính tinh thần hơn về cuộc sống.
Hôn Nhân Với Jane Welsh Và Cuộc Sống Ở Craigenputtock
Năm 1826, Thomas Carlyle kết hôn với Jane Baillie Welsh, một người phụ nữ thông minh, sắc sảo và có tài văn chương, con gái của một bác sĩ và là người quen cũ của Edward Irving. Mối quan hệ của họ, dù đầy phức tạp và thường xuyên có những mâu thuẫn do tính cách mạnh mẽ của cả hai, lại là một nguồn cảm hứng và hỗ trợ không thể thiếu cho sự nghiệp của Carlyle. Jane không chỉ là người bạn đời mà còn là người biên tập, nhà phê bình đầu tiên và người quản lý cuộc sống thường ngày của Carlyle.
Sau khi kết hôn, cặp đôi đã trải qua sáu năm (1828-1834) sống tại một trang trại hẻo lánh tên là Craigenputtock ở Scotland. Đây là một giai đoạn cô lập về mặt xã hội nhưng lại vô cùng năng suất về mặt trí tuệ đối với Carlyle. Trong sự tĩnh lặng của vùng quê, ông đã có thể tập trung hoàn toàn vào việc viết lách và phát triển các ý tưởng của mình. Chính tại Craigenputtock, Carlyle đã hoàn thành một trong những tác phẩm mang tính đột phá nhất của mình: “Sartor Resartus” (Người thợ may may lại), một cuốn tiểu thuyết triết học được viết theo phong cách độc đáo, kết hợp giữa hồi ký, triết luận và trào phúng. Tác phẩm này, dù ban đầu bị từ chối bởi nhiều nhà xuất bản, sau này đã được công nhận là một kiệt tác, thể hiện sự sâu sắc trong tư tưởng và phong cách văn chương đặc trưng của Carlyle. Thời gian ở Craigenputtock đã định hình Carlyle như một nhà văn và triết gia độc lập, sẵn sàng thách thức các quan niệm truyền thống.
Có thể bạn quan tâm: The Wright Brothers Là Ai? Những Người Khai Sinh Kỷ Nguyên Bay Lượn
Các Tư Tưởng Triết Học Nổi Bật Của Thomas Carlyle
Thomas Carlyle không chỉ là một nhà văn tài năng mà còn là một nhà tư tưởng có hệ thống triết lý sâu sắc, phản ánh sự lo lắng của ông về hướng đi của xã hội hiện đại. Các tư tưởng của ông, dù đôi khi gây tranh cãi, đã kích thích nhiều cuộc tranh luận và ảnh hưởng đến nhiều thế hệ sau.
Lý Thuyết Anh Hùng (Hero-Worship)
Một trong những đóng góp nổi tiếng nhất của Thomas Carlyle cho triết học và lịch sử là lý thuyết “Sùng bái Anh hùng” (Hero-Worship), được trình bày một cách đầy đủ trong tác phẩm “Về những Anh hùng, Sùng bái Anh hùng và Cái anh hùng trong Lịch sử” (On Heroes, Hero-Worship, and The Heroic in History, 1841). Carlyle tin rằng lịch sử không phải là kết quả của các lực lượng kinh tế hay xã hội rộng lớn, mà chủ yếu là sản phẩm của những cá nhân vĩ đại, những “anh hùng”, những người có tầm nhìn, ý chí và khả năng lãnh đạo phi thường.
Ông lập luận rằng xã hội cần những nhà lãnh đạo mạnh mẽ, những người có thể truyền cảm hứng và hướng dẫn quần chúng. Đối với Carlyle, anh hùng không chỉ là những nhà quân sự hay chính trị gia mà còn bao gồm các nhà tiên tri, nhà thơ, linh mục và người cầm quyền. Ông đã nghiên cứu cuộc đời của những nhân vật lịch sử như Odin, Muhammad, Dante, Shakespeare, Martin Luther, Oliver Cromwell, và Napoleon Bonaparte để minh họa cho luận điểm của mình. Carlyle tin rằng sự sùng bái những anh hùng này là một nhu cầu tự nhiên của con người, một cách để kết nối với những lý tưởng cao cả và định hướng đạo đức cho xã hội. Ông cho rằng trong một thời đại ngày càng duy vật và vô định, việc tôn vinh và noi gương những anh hùng là điều cần thiết để phục hồi trật tự và ý nghĩa. Tuy nhiên, lý thuyết này cũng gặp phải nhiều chỉ trích, đặc biệt là việc nó có thể bị lạm dụng để biện minh cho các chế độ độc tài hoặc bỏ qua vai trò của quần chúng trong lịch sử.
Phê Phán Xã Hội Công Nghiệp Và Chủ Nghĩa Duy Vật
Thomas Carlyle là một nhà phê bình gay gắt đối với những hệ quả tiêu cực của cuộc cách mạng công nghiệp và sự trỗi dậy của chủ nghĩa duy vật trong xã hội Viktoria. Ông gọi thời đại của mình là “Age of Machinery” (Thời đại của Máy móc), không chỉ ám chỉ đến sự phát triển công nghiệp mà còn là sự cơ giới hóa trong tư duy và các mối quan hệ xã hội. Carlyle lo ngại rằng sự tập trung vào lợi nhuận, hiệu quả và các giá trị vật chất đã làm suy yếu tinh thần con người, dẫn đến sự tha hóa, phân mảnh xã hội và mất đi ý nghĩa đạo đức.
Trong các tác phẩm như “Sartor Resartus” và “Past and Present” (Quá khứ và Hiện tại, 1843), ông chỉ trích mạnh mẽ chủ nghĩa duy vật, chủ nghĩa tự do và nguyên tắc “Laissez-faire” (tự do kinh tế), mà ông cho là đã biến con người thành những bánh răng trong một cỗ máy khổng lồ, thiếu đi sự kết nối cộng đồng và mục đích sống cao cả. Ông cũng lên án tình trạng nghèo đói cùng cực và sự bất công mà giai cấp công nhân phải chịu đựng, mô tả họ như những “người lao động không có hồn” (cash-nexus). Carlyle đối lập một cách lý tưởng hóa một quá khứ phong kiến giả định, nơi có mối quan hệ đạo đức và nghĩa vụ rõ ràng giữa người chủ và người làm công, với một hiện tại khắc nghiệt, nơi mọi thứ được quy đổi thành giá trị tiền tệ. Ông kêu gọi sự trở lại với các giá trị tinh thần, đạo đức và sự lãnh đạo mạnh mẽ để giải quyết các vấn đề xã hội.
Quan Điểm Về Dân Chủ Và Quyền Lực
Quan điểm của Thomas Carlyle về dân chủ và quyền lực là một trong những khía cạnh gây tranh cãi nhất trong triết học của ông. Ông không tin vào dân chủ phổ quát hay khả năng của “số đông” trong việc đưa ra những quyết định đúng đắn cho xã hội. Ngược lại, Carlyle có một sự hoài nghi sâu sắc đối với khả năng tự quản của quần chúng và coi đó là dấu hiệu của sự hỗn loạn và suy đồi.
Đối với Carlyle, quyền lực chân chính không đến từ số phiếu bầu hay ý kiến công chúng, mà đến từ “những người có năng lực” (the Able), những anh hùng, những nhà lãnh đạo bẩm sinh với trí tuệ và đạo đức vượt trội. Ông tin rằng những người này mới có khả năng nhìn thấy sự thật, đưa ra quyết định khôn ngoan và dẫn dắt xã hội đến sự tiến bộ thực sự. Trong bối cảnh các cuộc cách mạng dân chủ và phong trào cải cách chính trị đang diễn ra sôi nổi ở châu Âu, Carlyle đã đưa ra một lập trường bảo thủ, nhấn mạnh sự cần thiết của một chế độ quý tộc về tinh thần (aristocracy of talent) hơn là một nền dân chủ dựa trên số đông. Ông đề cao vai trò của trật tự và kỷ luật, và đôi khi còn biểu lộ sự ngưỡng mộ đối với những hình thức quyền lực mạnh mẽ, thậm chí là chuyên chế, nếu chúng được thực hiện bởi những người có khả năng và ý chí tốt. Những quan điểm này đã khiến ông bị nhiều người chỉ trích là chống dân chủ và có xu hướng ủng hộ chuyên quyền, đặc biệt là khi ông thể hiện sự ngưỡng mộ đối với một số nhân vật lịch sử gây tranh cãi.
Các Tác Phẩm Nổi Bật Và Phong Cách Văn Chương
Sự nghiệp văn chương của Thomas Carlyle trải dài qua nhiều thể loại, từ tiểu thuyết triết học, tiểu luận lịch sử đến phê bình xã hội, nhưng tất cả đều mang đậm dấu ấn phong cách độc đáo của riêng ông.
Sartor Resartus (Người Thợ May May Lại)
Có thể bạn quan tâm: Thatch One Piece Là Ai? Khám Phá Chi Tiết Về Đội Trưởng Đội 4
“Sartor Resartus” (1833-1834) là một trong những tác phẩm kỳ lạ và độc đáo nhất của Thomas Carlyle, một “tiểu thuyết triết học” được viết theo phong cách tự truyện hư cấu. Tác phẩm kể về Diogenes Teufelsdröckh, một giáo sư triết học hư cấu tại một trường đại học Đức, người đã phát triển “Triết học về Quần áo” (Philosophy of Clothes). Theo triết lý này, quần áo không chỉ là vật che thân mà còn là biểu tượng, là đại diện cho mọi thể chế xã hội, tôn giáo, chính trị và thậm chí cả vũ trụ. Carlyle sử dụng hình ảnh quần áo để phê phán sự giả tạo, những quy ước lỗi thời và chủ nghĩa duy vật của xã hội.
Phong cách của “Sartor Resartus” là sự kết hợp táo bạo giữa châm biếm, siêu hình học, tự truyện và phê bình xã hội. Carlyle sử dụng ngôn ngữ phức tạp, cấu trúc không tuyến tính, và các phép ẩn dụ độc đáo, khiến tác phẩm trở nên khó hiểu đối với độc giả đương thời nhưng lại được đánh giá cao về tính sáng tạo và chiều sâu tư tưởng. Tác phẩm này là một lời kêu gọi mạnh mẽ để con người nhìn xuyên qua “lớp vỏ” bề ngoài của cuộc sống để khám phá chân lý và ý nghĩa thực sự. Nó cũng phản ánh cuộc khủng hoảng tinh thần và hành trình tìm kiếm ý nghĩa của chính Carlyle.
The French Revolution: A History (Cách Mạng Pháp: Một Lịch Sử)
“Cách Mạng Pháp: Một Lịch Sử” (The French Revolution: A History, 1837) là một kiệt tác của Thomas Carlyle và là công trình đã đưa ông đến danh tiếng rộng rãi. Thay vì một bản tường thuật khô khan, Carlyle đã biến lịch sử thành một sử thi sống động, đầy kịch tính và cảm xúc. Ông không chỉ tập trung vào các sự kiện chính mà còn đi sâu vào tâm lý đám đông, sự hỗn loạn, bạo lực và những lý tưởng cao cả nhưng thường bị bóp méo của cách mạng.
Tác phẩm được viết với phong cách mạnh mẽ, đầy hình ảnh và tràn đầy cảm xúc, gần như thơ ca. Carlyle sử dụng các đoạn văn ngắn, câu đảo ngữ, từ ngữ giàu tính biểu tượng và giọng điệu hùng hồn để truyền tải sự hỗn loạn và sức mạnh không thể kiểm soát của các sự kiện. Ông mô tả các nhân vật lịch sử như Danton, Robespierre, và Marat không chỉ bằng các hành động của họ mà còn bằng những xung đột nội tâm và sự phức tạp trong bản chất con người. Mặc dù đôi khi bị chỉ trích về độ chính xác lịch sử (Carlyle không phải là một nhà sử học học thuật theo nghĩa hiện đại), “Cách Mạng Pháp” đã được công nhận là một tác phẩm văn học vĩ đại, có sức ảnh hưởng to lớn đến cách người ta nhìn nhận và kể về lịch sử. Chính tác phẩm này đã củng cố danh tiếng của Carlyle như một bậc thầy về văn xuôi lịch sử.
On Heroes, Hero-Worship, and The Heroic in History (Về Những Anh Hùng, Sùng Bái Anh Hùng và Cái Anh Hùng Trong Lịch Sử)
Như đã đề cập, “Về những Anh hùng, Sùng bái Anh hùng và Cái anh hùng trong Lịch sử” (1841) là một tập hợp các bài giảng mà Thomas Carlyle đã trình bày tại London. Trong tác phẩm này, ông phát triển lý thuyết nổi tiếng của mình về vai trò trung tâm của những cá nhân vĩ đại trong việc định hình dòng chảy lịch sử. Carlyle xem xét sáu loại anh hùng: thần linh, nhà tiên tri, nhà thơ, linh mục, người cầm quyền, và người cầm quyền hiện đại (men of letters).
Mỗi bài giảng là một nghiên cứu về cuộc đời và đóng góp của một số nhân vật tiêu biểu trong mỗi loại hình, từ Odin (thần thoại Bắc Âu) đến Muhammad, Dante, Shakespeare, Martin Luther, John Knox, Samuel Johnson, Robert Burns, Oliver Cromwell và Napoleon. Carlyle không chỉ kể lại tiểu sử mà còn phân tích ý nghĩa của cuộc đời họ, cách họ phản ánh và định hình tinh thần của thời đại. Tác phẩm này thể hiện khả năng phân tích sắc bén và niềm tin mãnh liệt của Carlyle vào sức mạnh của cá nhân trong việc vượt qua sự tầm thường và định hướng cho nhân loại. Với giọng văn hùng hồn và đầy thuyết phục, ông đã truyền tải một thông điệp mạnh mẽ về sự ngưỡng mộ và trách nhiệm đối với những người có thể lãnh đạo bằng trí tuệ và đạo đức.
Frederick the Great (Lịch Sử Friedrich Đại Đế)
“Lịch Sử Friedrich Đại Đế” (History of Friedrich II of Prussia, called Frederick the Great, 1858-1865) là một công trình đồ sộ, bao gồm sáu tập, mà Thomas Carlyle đã dành gần 14 năm để nghiên cứu và viết. Tác phẩm này được xem là đỉnh cao trong sự nghiệp sử học của ông, nơi ông thể hiện rõ nhất niềm tin vào thuyết anh hùng và sự ngưỡng mộ đối với những nhà lãnh đạo mạnh mẽ. Carlyle miêu tả Friedrich Đại đế như một hình mẫu của “người anh hùng-vua” – một nhà lãnh đạo có năng lực phi thường, ý chí sắt đá và khả năng cải cách, dù phải đối mặt với vô vàn khó khăn.
Carlyle đã thực hiện nghiên cứu tỉ mỉ, đọc hàng ngàn tài liệu, thư từ và hồi ký để xây dựng một bức chân dung toàn diện về Friedrich. Ông thậm chí đã đến thăm các chiến trường cũ của Friedrich để có được cái nhìn trực quan. Phong cách viết trong tác phẩm này vẫn mang đậm dấu ấn của Carlyle: sống động, đầy tính cá nhân và đôi khi gây tranh cãi. Ông không ngần ngại ca ngợi những phẩm chất mà ông cho là vĩ đại và chỉ trích những yếu kém. Mặc dù công trình này bị một số nhà sử học đương đại phê phán về tính chủ quan và sự thiên vị của tác giả đối với chủ thể, “Friedrich Đại Đế” vẫn được công nhận là một thành tựu văn học và sử học đáng kinh ngạc, thể hiện sự kiên trì và tầm vóc trí tuệ của Carlyle.
Cuộc Sống Cá Nhân Và Những Tranh Cãi
Bên cạnh sự nghiệp lẫy lừng, cuộc sống cá nhân của Thomas Carlyle cũng là một chủ đề phức tạp và đầy những tranh cãi, đặc biệt là mối quan hệ với vợ ông, Jane Welsh Carlyle.
Có thể bạn quan tâm: Thanh Lương Địa Bồ Tát Là Ai: Khám Phá Vị Bồ Tát Bí Ẩn Trong Phật Giáo
Mối Quan Hệ Với Jane Welsh Carlyle
Mối quan hệ giữa Thomas Carlyle và Jane Welsh là một trong những câu chuyện hôn nhân nổi tiếng và phức tạp nhất trong lịch sử văn học. Jane là một người phụ nữ có tài năng, trí tuệ và cá tính mạnh mẽ, người đã từ bỏ sự nghiệp văn chương của riêng mình để hỗ trợ chồng. Cuộc hôn nhân của họ kéo dài 40 năm, nhưng không phải lúc nào cũng êm đềm. Carlyle là một người đàn ông có tính cách khó chịu, hay lo lắng, cáu kỉnh và mắc nhiều bệnh về tiêu hóa, thường xuyên khiến ông trở nên gắt gỏng và đòi hỏi. Jane, mặc dù yêu thương chồng, cũng phải chịu đựng rất nhiều từ tính cách này và từ sự thiếu thốn về mặt cảm xúc mà Carlyle đôi khi gây ra.
Những bức thư của Jane, được xuất bản sau này, đã tiết lộ những khía cạnh riêng tư và thường xuyên đau khổ trong cuộc hôn nhân của họ. Chúng cho thấy Jane là một người phụ nữ cô đơn, thông minh nhưng không được công nhận đúng mức, và thường xuyên cảm thấy bị bỏ rơi bởi sự tập trung tuyệt đối của Carlyle vào công việc. Có nhiều suy đoán về việc liệu cuộc hôn nhân của họ có hoàn toàn không có tình dục hay không, một yếu tố có thể đã góp phần vào sự phức tạp trong mối quan hệ. Tuy nhiên, bất chấp những khó khăn, Jane vẫn là người bạn đồng hành, người biên tập, người giữ nhà và là nguồn động viên quan trọng nhất của Carlyle. Cái chết của Jane vào năm 1866 đã giáng một đòn mạnh vào Carlyle, và ông đã dành những năm cuối đời để viết cuốn hồi ký “Reminiscences” (Hồi ức), nơi ông bày tỏ sự hối tiếc sâu sắc về những đau khổ mà ông đã gây ra cho vợ.
Những Quan Điểm Gây Tranh Cãi Và Chỉ Trích
Thomas Carlyle không chỉ là một nhà tư tưởng độc đáo mà còn là một nhân vật gây tranh cãi gay gắt, đặc biệt là với một số quan điểm của ông về chủng tộc, nô lệ và dân chủ.
- Chủ nghĩa Sùng bái Anh hùng và Tiềm năng Chuyên chế: Như đã phân tích, lý thuyết “Sùng bái Anh hùng” của Carlyle, dù được đưa ra với ý định đề cao giá trị lãnh đạo, lại bị chỉ trích là có thể biện minh cho các chế độ chuyên chế và phủ nhận vai trò của quần chúng trong lịch sử. Việc ông ngưỡng mộ những nhà cai trị mạnh mẽ, đôi khi tàn bạo, khiến nhiều người lo ngại về xu hướng phi dân chủ trong tư tưởng của ông.
- Quan điểm về Nô Lệ và Chủng tộc: Đặc biệt gây tranh cãi là bài tiểu luận “Ocassional Discourse on the Ngro Question” (Bài diễn văn ngẫu nhiên về vấn đề Ngro, 1849), trong đó Carlyle bày tỏ sự ủng hộ cho việc tiếp tục nô lệ ở Tây Ấn sau khi nó đã bị bãi bỏ. Ông lập luận rằng những người nô lệ được giải phóng sẽ không làm việc nếu không bị ép buộc, và cần có “sự cai trị khôn ngoan” để buộc họ phải làm việc. Những quan điểm này bị coi là phân biệt chủng tộc và đã gây ra làn sóng phẫn nộ mạnh mẽ từ các nhà hoạt động bãi nô và trí thức đương thời như John Stuart Mill.
- Chống Dân chủ và Cải cách: Carlyle là một người phản đối mạnh mẽ các phong trào dân chủ và cải cách xã hội của thời đại ông. Ông coi việc trao quyền bầu cử cho quần chúng là sự “tôn thờ số đông” và tin rằng xã hội cần được dẫn dắt bởi một “quý tộc của tài năng” chứ không phải bởi ý chí của những người bình thường. Điều này khiến ông đối đầu với nhiều nhà tư tưởng cấp tiến khác và bị xem là một nhân vật bảo thủ cực đoan.
Những quan điểm gây tranh cãi này, đặc biệt là về chủng tộc và nô lệ, đã làm hoen ố một phần di sản của Carlyle và là một phần lý do tại sao các học giả ngày nay vẫn tiếp tục tranh luận về ông. Tuy nhiên, để hiểu Thomas Carlyle là ai một cách toàn diện, cần phải xem xét cả những khía cạnh đầy thách thức này trong tư tưởng của ông.
Di Sản Và Tầm Ảnh Hưởng Của Thomas Carlyle
Thomas Carlyle qua đời vào ngày 5 tháng 2 năm 1881 tại London, thọ 85 tuổi. Ông được chôn cất tại Ecclefechan, quê nhà của mình, theo nguyện vọng cuối cùng của ông, thay vì tại Tu viện Westminster như nhiều nhân vật vĩ đại khác. Dù ông đã rời xa cõi đời, nhưng di sản và tầm ảnh hưởng của ông vẫn tiếp tục vang vọng trong nhiều lĩnh vực.
Ảnh Hưởng Đến Văn Học, Triết Học Và Sử Học
Thomas Carlyle đã để lại dấu ấn không thể xóa nhòa trong văn học, triết học và sử học.
- Văn học: Phong cách văn xuôi độc đáo, mạnh mẽ và đầy kịch tính của Carlyle đã ảnh hưởng đến nhiều nhà văn lớn sau này, bao gồm Charles Dickens (người đã sử dụng “Cách Mạng Pháp” làm nguồn cảm hứng cho “Chuyện hai thành phố”), Ralph Waldo Emerson (người đã giới thiệu Carlyle đến Mỹ), và thậm chí cả các nhà văn hiện đại hơn. Ông đã mở rộng ranh giới của thể loại, kết hợp giữa hồi ký, triết luận, lịch sử và châm biếm một cách chưa từng có. Tầm nhìn của ông về sự thật và ý nghĩa thông qua biểu tượng cũng đã ảnh hưởng đến Chủ nghĩa Lãng mạn và Chủ nghĩa Siêu việt.
- Triết học: Các tư tưởng của Carlyle về anh hùng, nghĩa vụ, đạo đức và sự phê phán xã hội đã định hình nhiều cuộc tranh luận triết học trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Mặc dù ông không phải là một triết gia hệ thống theo nghĩa hàn lâm, những ý tưởng của ông đã cung cấp một khuôn khổ mạnh mẽ để phân tích tình trạng con người và hướng đi của nền văn minh. Nietzsche, một trong những triết gia có ảnh hưởng nhất thế kỷ 20, đã được cho là chịu ảnh hưởng từ Carlyle về lý thuyết “siêu nhân” (Übermensch), dù Nietzsche cũng chỉ trích những khía cạnh trong tư tưởng của Carlyle.
- Sử học: “Cách Mạng Pháp” của Carlyle đã thay đổi cách người ta viết và đọc lịch sử. Ông đã nâng sử học lên tầm một hình thức nghệ thuật, một câu chuyện sống động chứ không chỉ là tập hợp các sự kiện. Mặc dù bị chỉ trích về tính chủ quan, phương pháp của ông đã nhấn mạnh vai trò của tính cách, cảm xúc và các lực lượng phi lý trong việc định hình quá khứ, mở đường cho những cách tiếp cận lịch sử sáng tạo hơn.
Sự Nghiệp Và Di Sản Trong Bối Cảnh Hiện Đại
Trong bối cảnh hiện đại, việc đánh giá di sản của Thomas Carlyle là một nhiệm vụ phức tạp.
- Tính thời sự của các chỉ trích xã hội: Mặc dù đã qua đời hơn một thế kỷ, nhiều lời chỉ trích của Carlyle về chủ nghĩa duy vật, sự tha hóa do công nghệ và sự phân mảnh xã hội vẫn còn mang tính thời sự đáng ngạc nhiên. Trong một thế giới bị thống trị bởi công nghệ số và chủ nghĩa tiêu dùng, những cảnh báo của ông về việc mất đi ý nghĩa và mục đích tinh thần vẫn còn giá trị.
- Tranh cãi không ngừng: Những quan điểm về chủng tộc, dân chủ và quyền lực của Carlyle tiếp tục là chủ đề gây tranh cãi và xem xét lại. Các học giả hiện đại phải đối mặt với thách thức trong việc cân bằng giữa những đóng góp trí tuệ đáng kể của ông và những thành kiến không thể chấp nhận được. Việc này đặt ra câu hỏi về cách chúng ta tiếp cận và đánh giá những nhân vật lịch sử phức tạp.
- Là một “người nổi tiếng của tư tưởng”: Trong thời đại của mình, Thomas Carlyle là một nhân vật “siêu sao” trí thức, được biết đến rộng rãi và có sức ảnh hưởng lớn đến công chúng, giống như cách các người nổi tiếng hiện đại của Summerland thu hút sự chú ý. Các bài giảng của ông thu hút đông đảo khán giả, và các tác phẩm của ông được đọc rộng rãi, định hình tư duy của nhiều người. Ông đã sử dụng ngòi bút của mình để gây ra những cuộc tranh luận lớn, thu hút cả sự ngưỡng mộ lẫn sự phẫn nộ, điều này khiến ông trở thành một “ngôi sao” trong lĩnh vực tư tưởng. Ông đã chứng minh rằng ý tưởng cũng có thể “viral” và định hình văn hóa đại chúng, giống như cách một bộ phim hay một bài hát có thể lan truyền ngày nay.
Di sản của Carlyle là một lời nhắc nhở rằng những nhà tư tưởng vĩ đại thường không đơn giản. Họ là những người có khả năng nhìn thấy sâu sắc vào bản chất con người và xã hội, nhưng cũng có thể mắc phải những sai lầm và thành kiến của thời đại mình. Dù sao đi nữa, không thể phủ nhận rằng Thomas Carlyle đã định hình một phần đáng kể của tư duy phương Tây và vẫn là một giọng nói không thể bỏ qua trong lịch sử trí tuệ.
Kết Luận
Tóm lại, Thomas Carlyle là ai không chỉ là câu hỏi về một tiểu sử đơn thuần, mà còn là hành trình khám phá về một trong những trí tuệ sắc sảo và gây ảnh hưởng nhất của thế kỷ 19. Từ những khởi đầu khiêm tốn ở Scotland, Carlyle đã vươn lên trở thành một triết gia, sử gia và nhà phê bình xã hội, người đã táo bạo thách thức các quan niệm truyền thống và đặt ra những câu hỏi sâu sắc về hướng đi của nền văn minh. Các lý thuyết của ông về “Sùng bái Anh hùng”, những lời phê phán xã hội công nghiệp và phong cách văn chương độc đáo đã để lại dấu ấn sâu đậm trong văn học, triết học và sử học, đồng thời ảnh hưởng đến nhiều thế hệ tư tưởng sau này. Mặc dù một số quan điểm của ông vẫn còn gây tranh cãi, đặc biệt là những vấn đề liên quan đến chủng tộc và dân chủ, không thể phủ nhận tầm vóc trí tuệ và sức mạnh ngôn từ của Thomas Carlyle vẫn tiếp tục vang vọng, thôi thúc chúng ta suy ngẫm về vai trò của cá nhân, ý nghĩa cuộc đời và bản chất của quyền lực trong thế giới hiện đại.
